די לינגוויסטישע יסודות: צוויי גערמאַנישע וועלטן
די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף איסלאַנדיש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אינטערעסאַנטן און קאָמפּליצירטן לינגוויסטישן פּראָצעס. הגם ביידע שפּראַכן געהערן צו דער גערמאַנישער שפּראַכמשפּחה, האָבן זיי זיך אַנטוויקלט אין צוויי ווײַטע ריכטונגען איבער די יאָרהונדערטער. ייִדיש, ווי אַ וועסט-גערמאַנישע שפּראַך, האָט אַרומגענומען טיפֿע סלאַווישע און העברעיִש-אַרמישע (לשון-קודש) יסודות, שאַפֿנדיק אַן אייגענעם סינטעז פֿון מיזרח-אייראָפּעיִשער קולטור און ייִדישן לעבן. פֿון דער אַנדערער זייט, איז איסלאַנדיש אָפּגעטיילט געוואָרן אויף אַן אינזל אין צפֿון-אַטלאַנטיק, היטנדיק אָפּ איר אַלט-נאָרדישע סטרוקטור מיט אַן עקסטרעמען קאָנסערוואַטיזם און אַ כּמעט אינגאַנצן ריינעם וואָקאַבולאַר.
ייִדיש איז געבוירן געוואָרן אינעם מיטלעמיקן אייראָפּע ווי אַ פֿוזשע פֿון פֿאַרשיידענע שפּראַכלעכע משפּחות. זי האָט גענומען איר באַזע פֿון מיטל-הויך-דײַטש, אָבער האָט זיך שנעל קאָמבינירט מיט העברעיִש און אַראַמיש פֿונעם רעליגיעזן לעבן, און שפּעטער מיט סלאַווישע שפּראַכן (ווי פּויליש, רוסיש און אוקראַיִניש) ווען די ייִדן האָבן זיך באַזעצט אין מיזרח-אייראָפּע. איסלאַנדיש, פֿון דער אַנדערער זייט, איז די שפּראַך פֿון די נאָרדישע סאַגאַס. זי איז געבליבן כּמעט אומגעענדערט זינט דעם 9טן יאָרהונדערט, ווען נאָרוועגישע וויקינגער האָבן באַזעצט דעם אינזל. דאָס הייסט, אַז כאָטש ביידע זענען גערמאַניש, קומט ייִדיש פֿון אַ קאָנטאַקט-רײַכער סבֿיבֿה וווּ שפּראַכן האָבן זיך געמישט אָן אויפֿהער, בשעת איסלאַנדיש איז די מערסט יזאָלירטע גערמאַנישע שפּראַך אין דער וועלט.
ביידע שפּראַכן ניצן דעם באַקאַנטן גערמאַנישן סינטאַקס פֿון V2 (דאָס הייסט, דער ווערב מוז קומען אויפֿן צווייטן אָרט אין דעקלאַראַטיווע זאַצן). פֿונדעסטוועגן, די וועג ווי די זאַצן ווערן אויסגעבויט אַרום דעם קערן-ווערב קען שטאַרק שטימען אָדער זיך צעשיידן לויט דעם נוסח פֿון רעדן. בשעת ייִדיש פֿאַרמאָגט אַ מער פֿלעקסיבלע סטרוקטור צוליב אירע סלאַווישע השפּעות, פֿאָדערט איסלאַנדיש אַ פֿעסטן אָרדענונג פֿון די זאַצטיילן, וואָס מאַכט די דירעקטע איבערזעצונג כּמעט אוממעגלעך אָן אַ פֿאָרגעשריטענער גראַמאַטישער אַנאַליז.
דער קאָנפֿליקט פֿון לעקסישע מקורות: לשון־קודש קעגן איסלאַנדישן פּוריזם
איינער פֿון די גרעסטע אַתגרים פֿאַר אַן איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף איסלאַנדיש איז דער וואָקאַבולאַר. ייִדיש לעבט פֿון אירע לשון-קודש קאָמפּאָנענטן — ווערטער ווי "שכל", "אמת", "חבֿר", "מזל" אָדער "מלחמה" זענען אינטעגראַלע טיילן פֿון טאָג-טעגלעכן רעדן און שרייבן. ווען מיר פרווון איבערזעצן די דאָזיקע באַגריפֿן אויף איסלאַנדיש, טרעפֿן מיר זיך מיט דער איסלאַנדישער פּאָליטיק פֿון "לינגוויסטישן פּוריזם" (málhreinsun). די איסלאַנדער באַמיִען זיך אויסצומיידן פֿרעמדע ווערטער און שאַפֿן אייגענע נעאָלאָגיזמען פֿאַר יעדן נײַעם באַגריף.
די גרויסע צאָל העברעיִשע און סלאַווישע ווערטער אין ייִדיש שטעלן מיט זיך פֿאָר אַ באַזונדערן קאָנפֿליקט מיט דער איסלאַנדישער פּאָליטיק פֿון לינגוויסטישן פּוריזם. אין איסלאַנד איז דאָ אַ ספּעציעלע קאָמיסיע וואָס זוכט פֿאַר יעדן פֿרעמדן וואָרט אַן איסלאַנדישן עקוויוואַלענט וואָס איז באַזירט אויף די עקסיסטירנדיקע אַלט-נאָרדישע וואָרצלען. פֿאַר אַן איבערזעצער פֿון ייִדיש, מיינט דאָס, אַז מען קען נישט אַזוי גרינג איבערנעמען ווערטער ווי "חוצפּה", "נשמה" אָדער "מזל". מען מוז פֿאַרשטיין די טיפֿע באַדײַטונג פֿון די דאָזיקע ווערטער און זיי איבערזעצן מיט די נײַע איסלאַנדישע ווערטער וואָס די איסלאַנדער האָבן געשאַפֿן פֿאַר אַזעלכע באַגריפֿן. דאָס פֿאָדערט ניט בלויז ווערטערבוך-וויסן, נאָר אַן אמתע פֿילאָסאָפֿישע פֿאַרשטענדעניש פֿון ביידע קולטורן.
למשל, פֿאַרן ייִדישן וואָרט "קהילה", וואָס פֿאַרבינדט סיי איר ייִדישן קאָנטעקסט און סיי איר סאָציאַלן כאַראַקטער, פֿאָדערט זיך צו זוכן אָדער אַ פּאַסיקן איסלאַנדישן סינאָנים וואָס קומט פֿון נאָרדישע וואָרצלען (ווי söfnuður), אָדער צו שאַפֿן אַ דיסקריפּטיווע באַשרייבונג. פֿאַר ווערטער וואָס זענען טיף פֿאַרבונדן מיט ייִדישע מינהגים און רעליגיע, מוז דער איבערזעצער באַשליסן צי צו ניצן טראַנסליטעראַציע (פֿאָנעטישע איבערשרייבונג) מיט אַ קורצן הסבֿר, צי צו זוכן ענלעכע קולטורעלע קאַנסעפּטן אין דער איסלאַנדישער היסטאָריע, וואָס איז מערסטנס באַגרענעצט צוליב דעם כריסטלעך-נאָרדישן כאַראַקטער פֿון דעם לאַנד.
די מורא פֿון קאַסוסן: גראַמאַטישע אַליינשטעלונג
איסלאַנדיש איז באַקאַנט פֿאַר איר רײַכער און קאָמפּליצירטער מאָרפֿאָלאָגיע. זי פֿאַרמאָגט פֿיר אַקטיווע קאַסוסן (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו, דאַטיוו און געניטיוו) פֿאַר נאָמענווערטער, אַדיעקטיוון און פּראָנאָמינס, וואָס בײַטן זיך לויט שטאַרקע און שוואַכע דעקלינאַציעס. ייִדיש האָט אויך אָפּגעהיט דעם קאַסוס-סיסטעם (נאָמינאַטיוו, אַקוזאַטיוו און דאַטיוו), אָבער דער געניטיוו איז כּמעט אינגאַנצן פֿאַרלוירן געוואָרן און פֿאַרביטן געוואָרן מיט דער קאָנסטרוקציע "פֿון".
אויב מיר קוקן אויף דער גראַמאַטיק, איז איסלאַנדיש פֿיל מער אַלטקייטלעך און אָפּגעהיט ווי ייִדיש. ייִדיש האָט פֿאַרקירצט איר גראַמאַטיק איבער די דורות: דער געניטיוו איז כּמעט פֿאַרשוווּנדן און ווערט פֿאַרביטן מיט "פֿון", און די מערהייט פֿון די נאָמענווערטער האָבן פֿאַרלוירן זייערע קאָמפּליצירטע ענדונגען. איסלאַנדיש היט אָפּ פֿיר פֿולע קאַסוסן פֿאַר אַלע דריי מינים (זכר, נקבה, נייטראַל). די דעקלינאַציע פֿון אַ נאָמענוואָרט אין איסלאַנדיש קען זיך ענדערן לויט צענדליקער פֿאַרשיידענע מאָדעלן! אַזוי אויך פֿאָדערט יעדער פּרעפּאָזיציע אין איסלאַנדיש אַ ספּעציפֿישן קאַסוס. דאָס מיינט אַז בײַם איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף איסלאַנדיש, מוז דער איבערזעצער איבערבויען יעדן נאָמען און אַדיעקטיוו פֿונעם גרונט-שטרעך.
בײַם איבערזעצונג קיין איסלאַנדיש, מוז מען גענוי וויסן ווי אַזוי צו רעקאָנסטרוקטירן די זאַצן כּדי צו פּאַסן צו די שטרענגע איסלאַנדישע דעקלינאַציעס. דער פֿאַקט וואָס איסלאַנדיש ניצט דעם סופֿיקסירטן באַשטימטן אַרטיקל (דער אַרטיקל קומט ווי אַן ענדונג צום וואָרט, למשל: hundurinn - דער הונט), בשעת ייִדיש ניצט אַ פֿאָרויסגייענדן אַרטיקל (דער, די, דאָס), פֿאָדערט אַ גאַנץ אַנדערע פֿאָרמירונג פֿון דעם נאָמען-פֿראַזע. אָן אַ טיפֿער גראַמאַטישער קאָנטראָל קענען זאַצן אין דער איבערזעצונג קלינגען קינסטלעך און שווער צו לייענען פֿאַר אַ געבוירענעם איסלאַנדער.
קולטורעלע לאָקאַליזאַציע און די איבערזעצונג פֿון עמאָציאָנעלע רעגיסטערס
ייִדיש איז באַקאַנט פֿאַר אירע עמאָציאָנעלע רעגיסטערס, סאַרקאַסטישע אויסדרוקן און די גרויסע צאָל ווערטער וואָס באַשרייבן מענטשלעכע כאַראַקטערס (ווי "שלימאַזל", "נעבעך", "נודניק", "חניף"). די דאָזיקע ווערטער זענען נישט בלויז לעקסישע איינהייטן, נאָר טראָגן מיט זיך גאַנצע וועלטן פֿון ייִדישן הומאָר און לעבנס-פֿילאָסאָפֿיע. איסלאַנדיש, כאָטש זי איז אַ רײַכע און פּאָעטישע שפּראַך, פֿאַרמאָגט נישט די זעלבע קולטורעלע מעטאַפֿאָרן וואָס קומען פֿון דעם מיזרח-אייראָפּעיִשן ייִדישן לעבן.
די סאָציאָ-לינגוויסטישע וועלט פֿון ייִדיש איז געבויט אויף דעם ייִדישן לעבנסשטייגער אינעם שטעטל און שפּעטער אין די גרויסע מעטראָפּאָליסן פֿון אַמעריקע און אייראָפּע. ווערטער ווי "ייִדישקייט", "צדקה", "נשמה-יתירה" און "גשמיות" זענען נישט נאָר רעליגיעזע אָדער אינטעלעקטואַלע ווערטער, נאָר טיילן פֿון אַ גאַנצער קולטורעלער וועלט-אָנשויאונג. איסלאַנד איז היסטאָריש געווען אַ לאַנד פֿון פֿישער און פּויערים, זיין קולטור איז טיף פֿאַרבונדן מיט די קאַלטע לאַנדשאַפֿטן און די נאָרדישע סאַגאַס. דער איבערזעצער מוז דעריבער מאַכן אַ ברוק צווישן די צוויי גאָר פֿאַרשיידענע קולטור-וועלטן.
כּדי צו טראָגן דעם אמתן גײַסט פֿון אַ ייִדישן טעקסט אויף איסלאַנדיש, מוז דער איבערזעצער מאַכן "דינאַמישע עקוויוואַלענץ" (dynamic equivalence). אַנשטאָט איבערצוקערן דאָרט וואָרט-בײַ-וואָרט, דאַרף מען זוכן די איסלאַנדישע אויסדרוקן וואָס שאַפֿן אַן ענלעכע עמאָציאָנעלע רעאַקציע בײַם לייענער. דאָס קען מיינען דאָס ניצן פֿון אַלט-איסלאַנדישע אידיאָמען פֿון די סאַגאַס (Sagas), וואָס פֿאַרמאָגן אַן אייגענעם סאַרקאַסטישן אָדער סטאָיקן טאָן, כּדי אָפּצוגעבן די אינטענסיווע קולטור פֿון דעם ייִדישן מקור.
פּראַקטישע עצות פֿאַר אַן ערפֿאָלגרײַכער איבערזעצונג
- שאַפֿט אַ קולטורעלן גלאָסאַר: איידער איר הייבט אָנצוהייבן די איבערזעצונג, שרײַבט אויס אַלע ספּעציפֿישע ייִדישע באַגריפֿן און באַשליסט פֿאָרויס ווי אַזוי איר וועט זיי באַהאַנדלען אויף איסלאַנדיש. קאָנסיסטענץ איז דער שליסל פֿאַר איבערזעצונג-פּראָיעקטן.
- אַנאַליזירט די ציל-אוידיענץ: צי איבערזעצט איר אַ וויסנשאַפֿטלעכע אַרבעט פֿאַר לינגוויסטן, צי אַ ליטעראַריש ווערק פֿאַרן ברייטן עולם? די מדרגה פֿון לינגוויסטישן פּוריזם אויסנוצונג וועט זיך ענדערן לויט דעם כאַראַקטער פֿונעם טעקסט.
- אַכטונג אויף די פּרעפּאָזיציעס: ייִדישע פּרעפּאָזיציעס (ווי אויף, אין, מיט, פֿון) קטיגן זיך נישט שטענדיק גלײַך מיט די איסלאַנדישע (á, í, með, frá). יעדער ווערב אין איסלאַנדיש פֿאָדערט אַ ספּעציפֿישן קאַסוס פֿאַר זיין אָביעקט, קאָנטראָלירט דאָס שטענדיק אין ווערטערביכער.
- אַרבעט מיט אַ געבוירענעם איסלאַנדיש-רעדנער: צוליב די גראַמאַטישע שוועריקייטן און די ספּעציפֿישע פֿילונג פֿאַר לינגוויסטישער ריינקייט אין איסלאַנד, איז שטאַרק רעקאָמענדירט צו האָבן אַ רעדאַקטאָר וואָס איז אַ געבוירענער רעדנער פֿון דער ציל-שפּראַך.