Þýðingar á milli íslensku og ítölsku brúa bilið á milli tveggja ólíkra málheima og menningarsvæða. Íslenska er norðurgermanskt tungumál sem hefur varðveitt flókið og fornt beygingerfi, en ítalska er rómanskt mál sem einkennist af ríkri hljómkviðu, ítarlegu sagnkerfi og setningagerð sem byggir að miklu leyti á forsetningum og greinum. Að þýða texta á milli þessara mála krefst því mun meira en að fletta upp í orðabók; það krefst djúps skilnings á málfræðilegum strúktúr, stíl og menningarlegu samhengi til að tryggja að boðskapurinn skili sér á eðlilegan og áhrifaríkan hótt.
Málfræðilegi munurinn: Beygingarföll gegn forsetningum
Stærsta málfræðilega áskorunin við þýðingar úr íslensku á ítölsku liggur í ólíkum aðferðum málanna við að tjá tengsl á milli orða. Íslenska treystir mjög á fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) sem breyta endingum nafnorða, lýsingarorða og fornnafna. Ítalska hefur hins vegar nánast alveg glatað fallbeygingum nafnorða og notar í staðinn forsetningar (eins og di, a, da, in, con, su, per, tra/fra) ásamt ákveðnum greinum til að sýna málfræðileg hlutverk.
Þegar íslenskur texti er þýddur yfir á ítölsku þarf þýðandinn stöðugt að leysa upp íslenskar fallbeygingar og umbreyta þeim í forsetningasambönd:
- Eignarfall (Genitivo): Íslensk eignarfallsending (t.d. „bók konunnar“) breytist á ítölsku í forsetninguna di sem rennur oft saman við greininn (il libro della donna).
- Þágufall (Dativo): Þágufall sem stafar af óbeinu andlagi (t.d. „ég gaf honum bókina“) verður að forsetningunni a eða sérstöku fornafnasambandi á ítölsku (ho dato il libro a lui eða gli ho dato il libro).
- Fallstjórn forsetninga: Íslenskar forsetningar stýra ákveðnum föllum (t.d. „fara til Ítalíu“ – eignarfall, eða „búa á Ítalíu“ – þágufall). Á ítölsku ræðst forsetningin (in Italia) af sagnorðinu og landfræðilegu samhengi, ekki af fallstjórn.
Sagnbeygningar, tíðir og hættir
Þótt íslenskar sagnir beygist í persónum og tölum er ítalska sagnakerfið mun flóknara og nákvæmara þegar kemur að tíðum og háttum. Á ítölsku eru persónufornöfn (ég, þú, hann/hún) oftast felld brott vegna þess að sagnendingin sýnir greinilega hver gerandinn er (t.d. tölum verður einfaldlega parliamo og þarf ekki endilega fornafnið noi).
Ein erfiðasta áskorunin er notkun viðtengingarháttar (congiuntivo). Í ítölsku er viðtengingarhátturinn afar mikilvægur og lifandi hluti af daglegu máli. Hann er notaður í aukasetningum til að tjá huglægni, óskir, efa, skoðanir eða tilfinningar (t.d. „Ég held að hann komi“ verður Penso che lui venga, þar sem sagnformið venga er í viðtengingarhætti). Þótt íslenska eigi viðtengingarhátt hefur notkun hans minnkað mikið í nútímamáli og reglurnar um hann eru frábrugðnar þeim ítölsku. Þýðandi verður því að hafa fullkomna stjórn á ítalska viðtengingarhættinum til að textinn virki trúverðugur.
Auk þess þarf að huga vel að muninum á fortíðartíðunum passato prossimo og imperfetto. Passato prossimo lýsir afmörkuðum, loknum atburðum í fortíð, en imperfetto lýsir ástandi, bakgrunni eða endurteknum vana. Íslenska notar oft sömu fortíðarmyndina fyrir bæði fyrirbærin og því þarf þýðandinn að greina undirliggjandi samhengi íslenska textans áður en ákvörðun er tekin um tíðavalkost á ítölsku.
Málfræðilegt kyn og greinar
Bæði tungumálin flokka nafnorð eftir kyni, en íslenska hefur þrjú kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn) á meðan ítalska hefur aðeins tvö (karlkyn og kvenkyn). Hvorugkynsnafnorð úr íslensku þurfa því að finna sér stað í tvíkynskerfi ítölskunnar, sem krefst þess að lýsingarorð og greinar breytist í samræmi við það nýja kyn.
Notkun greina er einnig mjög ólík. Íslenska hefur engan óákveðinn greini (orðið „hús“ getur þýtt „hús“ eða „eitt hús“) og notar ákveðinn greini sem viðskeyti (t.d. „húsið“). Ítalska notar sjálfstæða ákveðna og óákveðna greina fyrir framan nafnorðið (t.d. una casa, la casa). Val á ákveðnum greini á ítölsku stjórnast ekki aðeins af kyni og tölu heldur líka af upphafshljóði næsta orðs (t.d. il libro, lo zaino, l'amico), sem krefst mikillar athygli við setningasmíðina.
Menningarleg staðfæring (Localization)
Þýðing er menningarleg brú. Ísland og Ítalía eiga sér ólíka sögu, landslag og lífshætti, sem endurspeglast í tungumálunum. Íslenskur orðaforði er einstaklega ríkur þegar kemur að veðurfari, snjó, landslagi og sjávarútvegi. Ítalskan á hins vegar flóknari og ítarlegri hugtök yfir matargerð, listir, byggingarlist og félagsleg samskipti.
Þegar þýdd eru hugtök sem eiga sér enga hliðstæðu þarf þýðandinn að sýna skapandi hugsun:
- Lýsandi umorðun: Orð eins og „gluggaveður“ (veður sem lítur vel út að innan en er kalt) eiga sér enga hliðstæðu á ítölsku og þarf að útskýra með lýsandi hætti.
- Matarmenning: Ítölsk heiti á matvælum eru mjög nákvæm. Ef þýða á íslensk hugtök eins og „skyr“, „slátur“ eða „hangikjöt“ þarf oft að halda upprunalega orðinu og bæta við stuttri útskýringu eða finna næstbestu ítölsku hliðstæðuna án þess að glata sérkennunum.
Málsnið og kurteisisform
Á Íslandi ríkir mikill jöfnuður í máli og allir eru þúaðir, óháð stöðu eða aldri. Ítalska viðheldur hins vegar skýrum mun á formlegu máli (notað er fornnafnið Lei með sögn í 3. persónu eintölu) og óformlegu máli (fornnafnið tu). Við þýðingu yfir á ítölsku er nauðsynlegt að greina samhengið og ákveða málsniðið. Að nota óformlegt ávarp í viðskiptabréfi eða á opinberri vefsíðu getur þótt mjög ófagmannlegt á Ítalíu, á meðan slíkt þykir sjálfsagt á Íslandi.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
Til að tryggja hágæða þýðingu úr íslensku á ítölsku er gott að fylgja þessum leiðbeiningum:
- Greindu textann í heild sinni: Skildu tóninn, markhópinn og tilganginn áður en þú byrjar að þýða einstaka kafla.
- Forðastu orðrétta þýðingu: Ítölsk setningagerð leyfir meira flæði og lengri setningar en sú íslenska. Leyfðu textanum að aðlagast ítölskum málsmekk.
- Sannreyndu notkun með brúarmálum: Þar sem fáar beinar orðabækur eru til milli íslensku og ítölsku getur verið gagnlegt að nota ensku, dönsku eða þýsku til að bera saman merkingu flókinna orða.
- Tryggðu yfirlestur móðurmálshafa: Hversu góður sem þýðandinn er, þá nær móðurmálshafi alltaf best þeim fínu blæbrigðum og hrynjandi sem einkenna eðlilega ítölsku.
Með því að huga vel að þessum málfræðilegu og menningarlegu þáttum verður lokaniðurstaðan texti sem hljómar eins og hann hafi upprunalega verið skrifaður á ítölsku, en varðveitir á sama tíma kjarna og boðskap íslenska frumtextans.