ʻO ka unuhi ʻōlelo, he alahaka ia e hoʻopili ai i nā ao like ʻole ʻelua. I ka wā e unuhi ai i ka ʻōlelo Hawaiʻi (he ʻōlelo ʻAukolonelia mai ka Moana Pākipika) a i ka ʻōlelo Tailani (he ʻōlelo Kela-Dai mai ka Hema-Hikina o ʻAsia), e kūkulu ʻia ana kekahi ala kūikawā loa. He hana ia e noi ai i ka ʻike hohonu i ka pilinaʻōlelo, ka hopunaʻōlelo, a me nā loina moʻomeheu o nā lāhui ʻelua. ʻAʻole ia he unuhi huaʻōlelo wale nō, akā, he unuhi manaʻo a me ka hoʻoili ʻana i ke ola o ka ʻōlelo mai kahi kaiaulu a i kahi kaiaulu ʻē aʻe. Ma kēia ʻatikala, e kūkākūkā hohonu ai kākou i nā hiʻohiʻona nui o kēia kaʻina unuhi paʻakikī akā waiwai nui.
Nā ʻOhana ʻŌlelo a me ko Lāua Kūkulu ʻAna
He mea nui ka hoʻomaopopo ʻana he ʻokoʻa loa ka mole o kēia mau ʻōlelo ʻelua. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo Pōlinekia ia e hoʻohana ana i ke ʻano pilinaʻōlelo VSO (H動詞 - Ka mea nāna e hana - Ka mea i hana ʻia). ʻO ka ʻōlelo Tailani hoʻi, he ʻōlelo SVO ia (Ka mea nāna e hana - Ka動詞 - Ka mea i hana ʻia), e like me ka ʻōlelo Pelekānia. Eia naʻe, ʻo ka ʻōlelo Tailani, he ʻōlelo leo koʻikoʻi ia (tonal language) me nā kani ʻelima e hoʻololi loa ai i ka manaʻo o ka huaʻōlelo hoʻokahi.
I ka wā e hoʻohuli ai i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi i ka ʻōlelo Tailani, pono ka mea unuhi e makaʻala i kēia mau ʻano kānāwai o ka pilinaʻōlelo:
- Ka Neʻe ʻAna o ka 動詞 (Verb Placement): Pono e neʻe i ka動詞 mai ka hoʻomaka ʻana o ka paukū ma ka ʻōlelo Hawaiʻi a i waena o ka paukū ma ka ʻōlelo Tailani.
- Nā Hōʻailona Manawa (Tense Markers): Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana ʻia nā hōʻailona e like me "ua", "ke... nei", a me "e... ana". Ma ka ʻōlelo Tailani, hoʻohana ʻia nā huaʻōlelo kōkua (helper verbs) e like me "dāi" (ua hana ʻia) a i ʻole "kam-lang" (ke hana ʻia nei) e hōʻike ai i ka manawa.
- Ka Manaʻo Nui o ka Piko (Subject Importance): Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, pili loa ka piko i ka ʻami kuhikuhi. Ma ka ʻōlelo Tailani, haʻalele pinepine ʻia ka piko ke maopopo mua ka pōʻaiapili (context-drop).
Ke Kaona a me ka Moʻomeheu: Ka Unuhi ʻAna i nā Manaʻo Hohonu
ʻO kekahi o nā pilikia nui loa i ka unuhi ʻana, ʻo ia ke kaona. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he ʻōlelo ia i piha i ke kaona—nā manaʻo hūnā ma hope o nā huaʻōlelo maʻamau. No ka laʻana, ka huaʻōlelo "pua", hiki ke unuhi ʻia he pua maoli (flower), akā, ma ka mele, hiki ke kuhikuhi i ke keiki aloha a i ʻole ke ipo. Ma ka ʻōlelo Tailani hoʻi, loaʻa kekahi mau palena like ma ka palapala mele a me ka moʻokalaleo (poetry/literature), kahi e hoʻohana ʻia ai nā huaʻōlelo akamai (kham-phang) e hōʻike i nā manaʻo hohonu.
E nānā kākou i kekahi mau huaʻōlelo Hawaiʻi koʻikoʻi a me ko lākou unuhi kūpono ʻana i ka ʻōlelo Tailani:
- Aloha: ʻAʻole ia he "sawatdee" (e welina) wale nō. He manaʻo pili i ke aloha hohonu, ka lokomaikaʻi, a me ke kaʻana ʻana i ka hanu ola. Hiki ke hoʻohana i ka huaʻōlelo Tailani "khwam-rak" (aloha) a i ʻole "maitri" (lokomaikaʻi moʻomeheu) e hōʻike i kona mana maoli.
- Mana: He mana akua a i ʻole ka ikaika ʻuhane. Hiki ke unuhi ʻia i ka ʻōlelo Tailani ma o nā huaʻōlelo e like me "barami" (mana moʻomeheu/kūlana) a i ʻole "am-nat" (mana kino), akā pono e koho e like me ka pōʻaiapili.
- ʻOhana: Ma ka ʻōlelo Tailani, ʻo "khrop-khrua" ka ʻohana maʻamau, akā no ka hōʻike ʻana i ka ʻohana laulā a me ka pilina koko me ka pilina ʻuhane, hiki ke hoʻohana i ka huaʻōlelo "wong-wan" a i ʻole "yat-pi-nong".
Nā Papa Hana a me nā Manaʻo Kōkua no ka Unuhi ʻAna
No ka loaʻa ʻana o kahi unuhi kūpono a maikaʻi, eia kekahi mau manaʻo kōkua no nā mea unuhi ʻōlelo:
- E Hoʻomaopopo i nā Kūlana Social (Registers): He mea koʻikoʻi ke kūlana pili kanaka ma Tailani. Loaʻa nā ʻōlelo kūikawā no ka poʻe aliʻi (Rachasap), nā kahuna pule, a me ka poʻe maʻamau. Pono e koho i nā huaʻōlelo Tailani e kūpono me ke kaila o ka moʻolelo Hawaiʻi.
- Ka Unuhi Kani a me ke Kelepona ʻAna (Transliteration): ʻAʻohe kani like no nā huapalapala a pau. He mea paʻakikī ke kākau ʻana i ka ʻokina (ʻ) a me ke kahakō (ā, ē, ī, ō, ū) ma ka ʻōlelo Tailani. Pono e hoʻohana i nā huapalapala Tailani e kokoke loa ana i ka leo maoli o ka ʻōlelo Hawaiʻi. No ka laʻana, ʻo "Kāneʻohe" e kākau ʻia he "คาเนโอเฮะ" (Ka-ne-o-he).
- Mai Unuhi Huaʻōlelo Wale Nō (Avoid Literalism): ʻO ka unuhi huaʻōlelo e hana pinepine ai i nā paukū pohihihi loa. Pono e heluhelu i ka ʻōlelo Hawaiʻi holoʻokoʻa, e hoʻomaopopo i ka manaʻo, a e kākau hou i ka ʻōlelo Tailani ma ka leo maoli o kekahi kamaʻāina Tailani.
Ka Hopena o ka Hoʻopili ʻAna i nā Aupuni ʻElua
ʻO ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Tailani, he ala kupaianaha ia e aʻo ai i nā moʻomeheu like ʻole. Ma o kēia hana akamai, hiki ke kaʻana like i ka naʻauao o ko Hawaiʻi pae ʻāina i ka poʻe heluhelu ma ka Hema-Hikina o ʻAsia. Inā hahai ʻia kēia mau alakaʻi me ka naʻau aloha a me ka mālama pono i ka ʻōlelo, e lilo ana ka unuhi he hana e hoʻomālamalama ai i nā kānaka a pau ma ke ao holoʻokoʻa.