Հայերենից լաոսերեն թարգմանությունը ներկայացնում է երկու բոլորովին տարբեր լեզվաընտանիքների և մշակութային համակարգերի բախում: Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական ինքնուրույն ճյուղ, և լաոսերենը (լաո)` որպես կրա-դայան լեզվաընտանիքի ներկայացուցիչ, ունեն արմատապես տարբեր կառուցվածքներ: Այս հոդվածում կքննարկենք այն հիմնական մարտահրավերները, քերականական նրբություններն ու գործնական խորհուրդները, որոնք անհրաժեշտ են որակյալ և մշակութային առումով համապատասխան թարգմանություն ստանալու համար:
1. Տիպաբանական տարբերություններ. Սինթետիկից դեպի անալիտիկ կառուցվածք
Ամենաէական քերականական տարբերությունը լեզուների կառուցվածքային տիպն է: Հայերենը հարուստ թեքական (սինթետիկ) լեզու է, որտեղ բառերի փոխհարաբերությունները նախադասության մեջ որոշվում են հոլովական վերջավորություններով և բայական խոնարհման բարդ համակարգով: Լաոսերենը, ընդհակառակը, բացարձակ անալիտիկ (անջատական) լեզու է: Այն չունի հոլովներ, բայական խոնարհումներ, դեմքի կամ թվի համաձայնեցում:
Լաոսերենում նախադասության իմաստը հիմնականում որոշվում է բառերի խիստ հաջորդականությամբ (սովորաբար SVO՝ Ենթակա-Ստորոգյալ-Լրացում) և սպասարկու բառերի (մասնիկների) կիրառմամբ: Հայերենի յոթ հոլովները (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական, ներգոյական) և բազմաթիվ հոլովական վերջավորությունները լաոսերեն փոխադրելիս թարգմանիչը պետք է հրաժարվի վերջավորություններից և օգտագործի համապատասխան նախդիրներ կամ պարզապես ապավինի շարահյուսական դիրքին: Օրինակ՝ սեռական և տրական հոլովների ֆունկցիաները լաոսերենում հաճախ արտահայտվում են «խոնգ» (պատկանելիություն) կամ «հայ» (տալ/համար) նախդիրներով:
2. Ժամանակաձևերի և եղանակների արտահայտումը
Հայերենն ունի բայական ժամանակների և եղանակների խիստ զարգացած համակարգ (սահմանական, ըղձական, հարկադրական և այլն)` օժանդակ բայերով ու դերբայներով: Լաոսերենում բայը երբեք չի փոխում իր ձևը: Ժամանակային հարաբերություններն արտահայտվում են ժամանակի մակբայներով (օրինակ՝ «երեկ», «այսօր», «վաղը») կամ հատուկ ասպեկտային մասնիկներով, որոնք դրվում են բայից առաջ կամ հետո:
- Անցյալ ժամանակ. Լաոսերենում անցյալը ցույց տալու համար հաճախ օգտագործվում է «լեու» (եղել է/ավարտվել է) մասնիկը բայից հետո կամ «դայ» (ստանալ/կարողանալ) մասնիկը բայից առաջ:
- Ապառնի ժամանակ. Օգտագործվում է «չա» (կամենալ/պատրաստվել) մասնիկը բայից առաջ:
- Ներկա շարունակական. Արտահայտվում է «կամլանգ» մասնիկով, որը դրվում է անմիջապես բայից առաջ՝ ցույց տալով գործողության ընթացքը:
Թարգմանչի խնդիրն է ճշգրիտ ընկալել հայերեն բայի եղանակային նրբերանգը և լաոսերենում ընտրել համապատասխան համատեքստային բառերը կամ եղանակավորող մասնիկները, քանի որ մեխանիկական թարգմանությունը կարող է ամբողջությամբ խեղաթյուրել միտքը: Հատկապես բարդ է հայերենի հարկադրական («պիտի») և հնարավորության («կարող է») եղանակների ճշգրիտ տեղայնացումը, որտեղ լաոսերենը կարող է պահանջել տարբեր նախադասություններ կախված նրանից, թե խոսքը վերաբերում է ֆիզիկական կարողությանը, թե սոցիալական թույլտվությանը:
3. Տոնայնություն և ուղղագրություն. Լսողական մարտահրավերը
Լաոսերենը տոնային լեզու է, որն ունի 6 տարբեր տոն (բարձրացող, իջնող, հարթ բարձր, հարթ ցածր և այլն): Բառի իմաստը լիովին կախված է նրանից, թե ինչ տոնով է այն արտասանվում: Չնայած գրավոր թարգմանության մեջ սա անմիջականորեն չի երևում, այն հսկայական ազդեցություն ունի տառադարձության (տրանսլիտերացիայի) վրա:
Հայկական անձնանունները կամ տեղանունները լաոսերենով գրելիս անհրաժեշտ է զգուշորեն ընտրել այնպիսի վանկեր, որոնք չունեն բացասական կամ տարօրինակ նշանակություն տոնային տարբերակներում: Բացի այդ, լաոսերեն գիրը (տայ-լաո) չի օգտագործում բառերի միջև բացատներ: Բացատները դրվում են միայն նախադասությունների կամ մտքերի արանքում, ինչը դժվարացնում է տեքստի սրբագրումը հայալեզու մասնագետների համար, ովքեր չեն տիրապետում լաոսերենի գրավոր կանոններին: Տառադարձության ժամանակ պետք է հաշվի առնել նաև այն փաստը, որ լաոսերենում բացակայում են որոշ հնչյուններ, որոնք առկա են հայերենում (օրինակ՝ «Ր», «Ղ», «Ծ» և այլն), և դրանք պետք է փոխարինվեն լաոսերենին ամենամոտ հնչյուններով:
4. Դասակարգիչների (Classifiers) կիրառությունը
Ի տարբերություն հայերենի, որտեղ գոյականները հաշվելիս օգտագործվում են սովորական թվականներ (օրինակ՝ «երեք գիրք», «հինգ ուսանող»), լաոսերենում պարտադիր է հատուկ դասակարգիչների կիրառումը: Յուրաքանչյուր առարկա կամ երևույթ պատկանում է որոշակի դասի, և թվականով հաշվելիս կառուցվածքն ունի հետևյալ տեսքը՝ Գոյական + Թվական + Դասակարգիչ:
Օրինակ, լաոսերենով «երեք գիրք» արտահայտությունը բառացի թարգմանվում է որպես «գիրք երեք հատոր» (հատորը հանդիսանում է դասակարգիչ գրքերի համար): Իսկ «երկու շուն» արտահայտությունը թարգմանվում է որպես «շուն երկու կենդանի» (որտեղ «տո» կամ կենդանի բառը հանդիսանում է դասակարգիչ կենդանիների և հագուստի որոշ տեսակների համար): Թարգմանիչը պետք է կատարելապես տիրապետի այս դասակարգիչների համակարգին, որպեսզի թարգմանությունը չհնչի անբնական, քանի որ առանց դասակարգիչների նախադասությունը կհամարվի կոպիտ քերականական սխալ:
5. Սոցիալական ռեգիստրներ և էթիկետ
Հայերենն ունի հարգալից և մտերիմ դիմելաձևերի հստակ տարբերակում (դու և դուք): Սակայն լաոսերենում այս համակարգը շատ ավելի ճյուղավորված է: Այնտեղ գոյություն ունեն դերանունների և բառապաշարի մի քանի մակարդակներ (ռեգիստրներ)՝ կախված խոսակիցների սոցիալական կարգավիճակից, տարիքից, սեռից և հոգևոր աստիճանից:
Առանձնահատուկ ուշադրություն պետք է դարձնել պաշտոնական նամակագրությանը, կրոնական թեմաներին և պետական մակարդակի փաստաթղթերին: Օրինակ, եթե տեքստը վերաբերում է բուդդայական վանականներին կամ թագավորական ընտանիքի անդամներին, պետք է օգտագործվի հատուկ բառապաշար (սանսկրիտից կամ պալիից փոխառված), որը տարբերվում է առօրյա լաոսերենից: Սխալ դերանվան կամ մասնիկի ընտրությունը կարող է ընկալվել որպես անարգանք կամ կոպտություն, ինչը կարող է ձախողել ցանկացած գործնական կամ դիվանագիտական հաղորդակցություն:
6. Մշակութային համատեքստ և դարձվածաբանություն
Լեզուների թարգմանությունը միայն բառերի փոխարինումը չէ, այլ մշակութային իմաստների փոխանցումը: Հայկական մշակույթը խորապես արմատավորված է քրիստոնեական ավանդույթների, եվրոպական պատմական համատեքստի և լեռնային աշխարհագրության մեջ: Լաոսական մշակույթը հիմնված է թերավադա բուդդայականության, անիմիստական հավատալիքների և Հարավարևելյան Ասիայի արևադարձային կենսակերպի վրա (Մեկոնգ գետի ավազան):
Այս տարբերությունն ակնհայտ է դառնում դարձվածքների թարգմանության ժամանակ: Օրինակ, «ջուրը տեսած չբոբիկանալ» կամ «քարը փեշից թափել» արտահայտությունները չեն կարող բառացի թարգմանվել լաոսերեն, քանի որ լաոսացիների համար դրանք որևէ իմաստ չեն արտահայտի: Թարգմանիչը պետք է գտնի համարժեք լաոսական ասացվածքներ, որոնք հաճախ կապված են բրնձի մշակման, փղերի կամ գետային կյանքի հետ: Նույնը վերաբերում է նաև կրոնական տերմիններին. «մեղք», «փրկություն» կամ «օրհնություն» բառերը լաոսերեն թարգմանելիս պետք է ընտրել այնպիսի եզրույթներ, որոնք հասկանալի են բուդդայական աշխարհընկալում ունեցող ընթերցողին:
Գործնական խորհուրդներ հայերենից լաոսերեն թարգմանիչների համար
- Օգտագործեք միջնորդ լեզուներ զգուշությամբ. Քանի որ հայերեն-լաոսերեն ուղիղ բառարանները սակավաթիվ են, հաճախ թարգմանությունն արվում է անգլերենի կամ ֆրանսերենի միջնորդությամբ: Այս դեպքում կարևոր է խուսափել երկակի թարգմանության հետևանքով առաջացող իմաստային կորուստներից: Մշտապես ստուգեք սկզբնաղբյուրի իմաստը, որպեսզի միջնորդ լեզվի քերականական կառույցները չփոխանցվեն վերջնական լաոսերեն տեքստին:
- Կառուցվածքային վերաձևակերպում. Խուսափեք հայերենին բնորոշ երկար, բարդ ստորադասական նախադասություններից: Լաոսերենում նախընտրելի են կարճ, պարզ և ակտիվ կառուցվածքով նախադասությունները: Երկար նախադասությունները լաոսերենում դժվարընթեռնելի են դառնում կետադրական նշանների սակավության պատճառով:
- Տերմինների տեղայնացում. Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների, իրավաբանական կամ բժշկական ոլորտի տերմինները թարգմանելիս համոզվեք, որ օգտագործում եք Լաոսում պաշտոնապես ընդունված եզրույթները: Շատ դեպքերում լաոսերենը փոխառում է տերմիններ անգլերենից կամ օգտագործում թաիլանդական տարբերակները՝ հաշվի առնելով երկու երկրների լեզվական մոտիկությունը:
- Համագործակցեք կրողների հետ. Վերջնական տեքստը միշտ պետք է սրբագրվի լաոսերենը որպես մայրենի լեզու տիրապետող մասնագետի (native speaker) կողմից: Սա միակ միջոցն է երաշխավորելու, որ տեքստը կհնչի բնական և զերծ կլինի արհեստական կառուցվածքներից: