Þýðingar á milli íslensku og tamílsku fela í sér einstakt verkefni þar sem brúa þarf bil á milli tveggja gjörólíkra málaætta og menningarheima. Íslenska er indóevrópskt mál af norðurgermönskum uppruna, en tamílska er dravidískt mál sem á sér djúpar rætur í Suður-Indlandi og Srí Lanka. Vegna þess að engin bein söguleg eða landfræðileg tengsl eru á milli þessara mála standa þýðendur frammi fyrir flóknum áskorunum sem krefjast meira en aðeins orðabókaviðbóta. Þessi grein fjallar um málfræðilegan mun, menningarlega staðfæringu og gefur gagnleg ráð til að tryggja nákvæmar og náttúrulegar þýðingar á milli þessara tveggja tungumála.
Ólíkar málaættir og kerfislægur munur
Mesti munurinn á íslensku og tamílsku liggur í grundvallarbyggingu þeirra. Íslenska er þekkt fyrir að vera beygingarmál (inflectional language) þar sem beygingarendingar nafnorða, lýsingarorða, fornafna og sagna breytast eftir kyni, tölu, falli og tíð. Tamílska er aftur á móti skeytingarmál (agglutinative language). Það þýðir að málfræðilegum upplýsingum er miðlað með því að skeyta mörgum viðskeytum við stofn orðsins, hvert af öðru, án þess að breyta stofninum sjálfum.
Þessi munur veldur því að einsetning íslenskrar setningar yfir á tamílsku getur gerbreytt útliti orðanna. Til dæmis getur heil setning í íslensku eins og „í húsunum okkar“ verið tjáð á tamílsku með einu löngu orði þar sem viðskeytum fyrir fleirtölu, eignarfall og forsetningu er staflað á nafnorðið „hús“ (வீடு - veedu). Þýðandi verður því að hafi djúpan skilning á því hvernig þessir ólíku málfræðilegu strúktúrar flytja merkingu og hvernig á að sundurliða upplýsingarnar rétt.
Málfræðilegar hindranir: Beygingar, skeytingar og orðaröð
Orðaröð er annað svið þar sem íslenska og tamílska rekast á. Dæmigerð orðaröð í íslensku er SVO (frumlag - sögn - andlag), þótt hún geti verið sveigjanleg vegna fallbeyginga sem sýna hlutverk orða í setningunni. Tamílska notar hins vegar stranglega SOV (frumlag - andlag - sögn) sem grunnbyggingu. Í tamílsku kemur sögnin alltaf aftast í setningunni, og öll aukasetninga- og lýsingarorðakerfi verða að fylgja þeirri uppröðun.
Fyrir vikið verður þýðandi að endurskipuleggja hugsunina á bak við hverja setningu algerlega. Þegar þýtt er úr íslensku yfir á tamílsku þarf að lesa alla íslensku setninguna, átta sig á heildarmerkingunni, og smíða hana upp á nýtt frá grunni á tamílsku með því að setja sögnina í lokin. Hálfnuð þýðing jafngildir oft engri þýðingu þar sem orð-fyrir-orð þýðing mun hljóma fullkomlega óskiljanleg fyrir tamílskumælandi mann.
Kurteisismálfar, kyn og félagslegur strúktur
Íslenskt samfélag er mjög jafnréttissinnað, sem endurspeglast í málinu. Á Íslandi er dúað (notað persónufornafnið „þú“) við alla, jafnt forseta sem börn, og formlegt tiltal (að þúa einhvern) er nánast horfið úr daglegu máli. Tamílska er hins vegar með flókið og ríkt kerfi kurteisismálfars (honorifics). Val á persónufornöfnum, sagnbeygingum og jafnvel orðaforða veltur algjörlega á aldri, samfélagsstöðu og sambandi viðmælenda.
Þegar íslenskt „þú“ er þýtt yfir á tamílsku þarf þýðandinn að velja á milli ólíkra valkosta:
- நீ (Nee): Óformlegt og notað fyrir vini, yngra fólk eða nána fjölskyldumeðlimi.
- நீங்கள் (Neengal): Formlegt og sýnir virðingu. Það er notað fyrir eldra fólk, ókunnuga, yfirboðara eða í opinberum skrifum.
Að velja rangt kurteisisstig getur verið talið mjög dónalegt eða óviðeigandi á tamílsku. Þess vegna verður þýðandinn alltaf að greina samhengi textans og ákvarða sambandið milli persónanna eða milli höfundar og lesanda áður en þýðingin hefst.
Hvað kyn varðar hefur íslenska þrjú málfræðileg kyn (karlkyn, kvenkyn, hvorugkyn) sem stýra beygingum allra orða í setningunni. Tamílska flokkar aftur á móti nafnorð í tvo meginflokka: „skynsöm“ (uyarthinai), sem á við um menn, guði og vitrænar verur, og „óskynsöm“ (akhrinai), sem á við um dýr, plöntur og dauða hluti. Innan þessara flokka er kyngreining allt önnur og hefur ekki sömu málfræðilegu afleiðingar og í íslensku, sem krefst þess að þýðandi losi sig við íslenska kynjakerfið við flutning yfir á tamílsku.
Menningarleg staðfæring: Frá eldfjöllum til hitabeltisins
Mesti munurinn á Íslandi og suðurhluta Indlands (eða Srí Lanka) er landfræðilegur og menningarlegur, sem hefur mikil áhrif á orðaforðann. Íslenska á yfir sig gnótt orða yfir snjó, ís, veðurfar, eldfjöll, jökla og sjávarútveg. Tamílska á hins vegar ríkan orðaforða yfir hitabeltisplöntur, monsúnrigningar, landbúnað og flókna trúarlega siði (hindúisma og aðrar trúarbragðahefðir).
Þegar þýdd eru hugtök sem eiga sér enga hliðstæðu í hinu málinu þarf þýðandinn að beita skapandi lausnum. Ef íslenskur texti fjallar um „öskufall“, „hlaup“ eða „snjóflóð“ getur verið erfitt að finna eitt tamílskt orð sem lýsir fyrirbærinu nákvæmlega. Í slíkum tilfellum þarf oft að grípa til lýsandi þýðinga (descriptive translation) eða halda upprunalega orðinu og útskýra það í neðanmálsgrein eða með samhengisútskýringu. Sama gildir þegar þýtt er úr tamílsku yfir á íslensku með hugtök eins og sérstaka tamílska matarrétti (dosa, idli) eða hátíðir (Pongal), þar sem staðfæring frekar en bókstafleg þýðing er lykillinn að skilningi.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja að þýðingin verði sem best er mælt með því að fylgja þessum hagnýtu leiðbeiningum:
- Greindu markhópinn og stílinn: Er verið að skrifa fyrir fræðilegan vettvang, viðskiptasamhengi eða almennan lesendahóp? Tamílska hefur mikinn mun á ritmáli (bókmenntamáli) og talmáli. Skriflegar þýðingar ættu yfirleitt að vera á formlegu ritmáli (sen-thamil) nema annað sé tekið fram.
- Varastu vélþýðingar án eftirlits: Vélþýðingatól (eins og Google Translate) eiga í miklum erfiðleikum með par eins og íslensku og tamílsku vegna skorts á samhliða textagögnum (parallel corpora) og gríðarlegs málfræðilegs munar. Þau framleiða oft setningar sem eru málfræðilega rangar eða algerlega óskiljanlegar. Notaðu þau aðeins sem gróft uppkast en treystu alltaf á mannlega yfirferð.
- Vinndu með innfæddum málnotendum: Til að tryggja að blæbrigði textans komist rétt til skila er mikilvægt að fá innfæddan tamílskumælandi yfirlesara sem skilur einnig samhengi hins íslenska frumtexta.
- Hafðu tón og stíl í huga: Gakktu úr skugga um að tónn íslenska textans (t.d. kaldhæðni, hlýja eða formlegheit) sé túlkaður með viðeigandi málfræðilegum meðulum á tamílsku, fremur en að þýða orðin bókstaflega.
Að lokum er ljóst að þýðingar á milli íslensku og tamílsku krefjast mikillar nákvæmni, þolinmæði og listræns næmis. Með því að virða málfræðilegar reglur tamílskunnar og sýna menningarlegum blæbrigðum skilning er hægt að vinna gegnum flóknustu málbrýr og skila texta sem talar beint til hjarta lesandans.