Qloballaşan dünyada fərqli dil ailələrinə mənsub olan dillər arasında tərcümə xidmətlərinə tələbat getdikcə artır. Bu cür nadir və mürəkkəb dil cütlüklərindən biri də Azərbaycan dili ilə Malta dili arasındakı tərcümə prosesidir. Azərbaycan dili Altay dil ailəsinin türk qrupuna aid olduğu halda, Malta dili (l-Malti) Sami (Semit) dil ailəsinə daxil olan, lakin əsrlər boyu Roman (İtalyan, Siciliya) və German (İngilis) dillərinin güclü təsirinə məruz qalmış unikal bir dildir. Hər iki dilin struktur baxımından kəskin şəkildə fərqlənməsi tərcüməçilərin qarşısında ciddi linqvik və mədəni maneələr yaradır. Bu məqalədə Azərbaycan dilindən Malta dilinə edilən tərcümələrin əsas çətinliklərini, qrammatik fərqləri və peşəkar tərcümə üçün vacib olan strategiyaları təhlil edəcəyik.
Dil Quruluşlarının Müqayisəsi: Aqqlütinativ Sistem və Semit-Roman Hibridliyi
Azərbaycan dili klassik aqqlütinativ (bitişdirici) dildir. Bu sistemdə söz köklərinə müxtəlif leksik və qrammatik şəkilçilər ardıcıl olaraq əlavə edilir və yeni məna çalarları yaradılır. Sözün kökü dəyişməz qalır və şəkilçilərin funksiyası aydın şəkildə seçilir. Məsələn, "gözləyə bilmədiklərimizdənsiniz" sözündə kökə birləşən çoxsaylı şəkilçilər vasitəsilə mürəkkəb bir sintaktik məna tək bir sözlə ifadə olunur.
Malta dili isə tamamilə fərqli bir morfoloji prinsipə malikdir. O, ərəb dilindən miras qalmış üçsamitli (bəzən dördsamitli) kök sisteminə (konsonatik kök) əsaslanır. Malta dilində sözlər kök samitlərinin arasına saitlərin daxil edilməsi (daxili fleksiya) vasitəsilə dəyişir. Bununla yanaşı, dilin lüğət tərkibinin və qrammatikasının böyük bir hissəsi Roman (Siciliya-İtalyan) və İngilis dillərindən götürüldüyü üçün bu dillərdən keçən sözlər daha çox analitik yolla, yəni köməkçi sözlər və prepozisiyalar vasitəsilə idarə olunur. Tərcüməçi Azərbaycan dilindəki sıx şəkilçi zəncirini Malta dilinin həm semit tipli daxili fleksiyasına, həm də roman tipli analitik konstruksiyalarına düzgün adaptasiya etməyi bacarmalıdır.
Sintaktik Fərqlər və Cümlə Quruluşunun Yenidən Qurulması
Azərbaycan dilində cümlə quruluşu əsasən Mübtəda-Tamamlıq-Xəbər (SOV) sxeminə tabedir. Cümlənin sonunda yerləşən xəbər fikrin tamamlanmasını təmin edir. Malta dilində isə cümlə quruluşu daha çox Mübtəda-Xəbər-Tamamlıq (SVO) və ya bəzən klassik ərəb dilində olduğu kimi Fel-Mübtəda-Tamamlıq (VSO) strukturuna malikdir. Bu fərq tərcümə zamanı cümlələrin mexaniki ardıcıllıqla deyil, tamamilə yenidən qurularaq tərcümə edilməsini tələb edir.
- Söz sırası: Azərbaycan dilində təyin təyin olunanın qarşısında gəlir (məsələn, "qırmızı ev"). Malta dilində isə sifətlər adətən isimdən sonra gəlir (məsələn, "dar ħamra" - ev qırmızı).
- Zaman budaq cümlələri: Azərbaycan dilində feli bağlama vasitəsilə qurulan mürəkkəb cümlələr Malta dilində müstəqil bağlayıcılar və köməkçi fellər vasitəsilə ifadə olunur. Məsələn, "O gələndə mən yazırdım" cümləsi Malta dilində "Meta ġie hu, jien kont qed nikteb" şəklində ifadə edilir ki, burada zaman münasibətləri fərqli qrammatik vasitələrlə göstərilir.
Qrammatik Cins Kateqoriyası ilə İşləməyin Yolları
Azərbaycan dilində qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. "O" əvəzliyi həm kişiyə, həm qadına, həm də cansız əşyalara aid edilə bilər. Malta dilində isə qrammatik cins (kişi cinsi - maskulin, və qadın cinsi - feminin) dilin ən fundamental elementlərindən biridir. Malta dilində təkcə insanlar deyil, bütün isimlər, onlarla uzlaşan sifətlər və fellər cinsə görə dəyişir.
Bu fərq tərcüməçidən konteksti dərindən analiz etməyi tələb edir. Azərbaycan dilindəki neytral bir mətni Malta dilinə tərcümə edərkən söhbətin hansı cinsdən getdiyini müəyyən etmək üçün ətraf cümlələrə və mətnin ümumi məntiqinə diqqət yetirilməlidir. Məsələn, "Həkim gəldi və resept yazdı" cümləsində həkimin qadın və ya kişi olması Malta dilində feli formanın ("it-tabib ġie" yaxud "it-tabiba ġiet") seçimini müəyyənləşdirir.
Leksik Təbəqələr və Mədəni Ekvivalentlik
Hər iki dilin leksikası onların tarixi inkişaf yollarını əks etdirir. Azərbaycan dilində böyük miqdarda ərəb və fars mənşəli sözlər mövcuddur. Maraqlıdır ki, Malta dilinin də əsasını Siculo-Ərəb dialekti təşkil etdiyi üçün bəzi ortaq köklərə və oxşar səslənən sözlərə rast gəlmək mümkündür (məsələn, vaxt/waqt, kitab/ktieb, şəkk/xeqq). Lakin bu oxşarlıqlar çox vaxt aldadıcı ola bilər (yalançı dostlar - false friends), çünki zamanla bu sözlərin semantik sahələri dəyişmişdir.
Malta dilində texniki, hüquqi və elmi terminologiya əsasən İtalyan və İngilis dillərindən götürülmüşdür. Azərbaycan dilindəki oxşar terminlər isə rus və Avropa mənşəlidir. Tərcüməçi rəsmi sənədlərlə işləyərkən hər iki dildəki beynəlxalq terminlərin Malta dilindəki xüsusi istifadə formalarını yaxşı bilməlidir. İdiomların və məsəllərin tərcüməsi zamanı isə hərfi tərcümədən qaçmaq, hədəf dildəki mədəni ekvivalentləri axtarmaq lazımdır.
Azərbaycan-Malta Tərcüməsi üçün Qızıl Qaydalar və Məsləhətlər
Bu iki dil arasında keyfiyyətli tərcümə məhsulu ortaya qoymaq üçün aşağıdakı metodoloji prinsiplərə riayət olunması tövsiyə edilir:
- Mətnin Sintaktik Dekonstruksiyası: Azərbaycan dilindəki mürəkkəb, uzun və çoxşaxəli cümlələri birbaşa tərcümə etməyə çalışmayın. İlk növbədə onları məntiqi hissələrə bölün və Malta dilinin SVO strukturuna uyğun olaraq sadə cümlələr şəklində yenidən qurun.
- Artiklların Düzgün İstifadəsi: Azərbaycan dilində müəyyənlik və qeyri-müəyyənlik kateqoriyası hal şəkilçiləri və "bir" sözü ilə ifadə edildiyi halda, Malta dilində "l-" (və ya fonetik dəyişməyə uğrayan formaları, məsələn "id-", "it-", "ir-") müəyyənlik artikli mühüm rol oynayır. Artiklların düzgün yerləşdirilməsi mətnin təbii səslənməsi üçün əsas şərtdir.
- Sözönülərinin (Prepozisiyaların) İdarə Edilməsi: Azərbaycan dilindəki yönlük, yerlik və çıxışlıq hal şəkilçilərinin funksiyaları Malta dilində sözönüləri (məsələn, "lil" - -a/-ə yönlük, "fi" - -da/-də yerlik, "min" - -dan/-dən çıxışlıq) vasitəsilə yerinə yetirilir. Bu prepozisiyaların fellərlə uzlaşmasını diqqətlə izləyin.
- Mətnin Mədəni Adaptasiyası: Malta Avropa İttifaqının üzvü olan və Aralıq dənizi mədəniyyətinə sahib bir ölkədir. Azərbaycanın Şərq və Qafqaz elementləri daşıyan mətnlərini Malta oxucusuna təqdim edərkən terminlərin və ifadələrin hədəf mədəniyyətə uyğunlaşdırılması tələb olunur.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan dilindən Malta dilinə edilən tərcümə yalnız sözlərin qarşılığını tapmaq deyil, həm də iki fərqli dil təfəkkürünü və dünyagörüşünü bir-birinə bağlamaq sənətidir. Bu sahədə fəaliyyət göstərən mütəxəssislərdən hər iki dilin dərin struktur fərqliliklərini mükəmməl səviyyədə bilmək və yüksək filoloji həssaslıq tələb olunur.