Олон улсын харилцаа, худалдаа, соёлын солилцоо өргөжих хирээр хоорондоо газар зүйн хувьд алслагдсан, өөр өөр хэлний бүлд хамаарах хэлнүүдийн хооронд орчуулга хийх шаардлага нэмэгдэж байна. Үүний нэг жишээ бол монгол хэлнээс албани хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц юм. Монгол хэл нь Алтай язгуурын залгамал хэлний шинж чанарыг агуулдаг бол албани хэл нь Энэтхэг-Европ язгуурын бие даасан, нийлэг бүтэцтэй хэл билээ. Энэхүү хэл шинжлэлийн эрс ялгаатай байдал нь орчуулагчдад зөвхөн үгсийн санг хөрвүүлэх бус, сэтгэлгээний болон бүтцийн асар том шилжилтийг хийх шаардлагыг бий болгодог. Энэхүү нийтлэлээр монгол хэлнээс албани хэл рүү орчуулга хийхэд тулгардаг гол бэрхшээлүүд, хоёр хэлний дүрмийн болон бүтцийн онцлог, тэдгээрийг хэрхэн шийдвэрлэх практик зөвлөмжүүдээс дэлгэрэнгүй хуваалцах болно.
Өгүүлбэрийн бүтцийг өөрчлөн найруулах шаардлага: SOV-оос SVO систем рүү
Хэлний хэв шинжлэлийн хувьд монгол хэл нь Өгүүлэгдэхүүн-Тусагдахуун-Өгүүлэхүүн (Subject-Object-Verb буюу SOV) гэсэн хатуу дараалалтай байдаг. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн гол санааг зангидах үйл үг нь үргэлж хамгийн сүүлд ордог бөгөөд туслах өгүүлбэрүүд нь гол өгүүлбэрийнхээ өмнө байрладаг. Харин албани хэлэнд өгүүлбэрийн ердийн дараалал нь Өгүүлэгдэхүүн-Өгүүлэхүүн-Тусагдахуун (Subject-Verb-Object буюу SVO) хэлбэртэй байна. Энэ нь орчуулагчаас монгол өгүүлбэрийг бүрэн уншиж, утгыг нь ухамсарласны дараа албани хэлний логик дараалалд оруулан өгүүлбэрийн гишүүдийг шинээр байрлуулахыг шаарддаг.
Жишээлбэл, "Тэрээр өчигдөр номын сангаас авсан номоо уншиж дуусгав" гэсэн монгол өгүүлбэрийг албани хэл рүү хөрвүүлэхэд үйл үг болох "уншиж дуусгав" гэдгийг өгүүлбэрийн эхэнд, өгүүлэгдэхүүний араас шууд оруулах хэрэгтэй болно. Албани хэлний зөв бүтэц нь "Ai përfundoi leximin e librit që mori dje nga biblioteka" (Тэрээр дуусгав уншихыг тэр номын аль нь тэр авсан өчигдөр номын сангаас) гэж өөрчлөгдөнө. Иймд урт, олон хамааралтай нийлмэл өгүүлбэрүүдийг орчуулахдаа утга санааг алдагдуулахгүйгээр өгүүлбэрийг жижиг хэсгүүдэд хуваах, эсвэл холбоос үгсийг зөв ашиглан албани хэлний зүй тогтолд нийцүүлэх нь хамгийн чухал байдаг.
Морфологи болон дүрмийн гол ялгааг зохицуулах нь
Монгол ба албани хэлний морфологийн бүтэц нь орчуулагчийн анхаарах ёстой хамгийн том бартаа юм. Залгамал хэлний хувьд монгол хэл нь үгийн үндсэнд дагавар залгаж шинэ утга болон дүрмийн харьцааг үүсгэдэг бол албани хэл нь нийлэг хэл бөгөөд үгийн хувирал, туслах үгс, тийн ялгал болон хүйсний зохицолд тулгуурладаг.
1. Нэр үгийн хүйс болон тодорхой байх ай
Монгол хэлэнд нэр үг нь хүйсний ялгаагүй байдаг бөгөөд тодорхойгүй эсвэл тодорхой байдлыг илэрхийлэх тусгай дүрэм, артикул байдаггүй. Харин албани хэлэнд нэр үг бүр эр, эм эсвэл саармаг хүйсний аль нэгэнд хамаарагдах бөгөөд энэ хүйс нь тэмдэг нэр, төлөөний үг болон тооны нэртэй заавал зохицож хувирах дүрмийг дагадаг. Мөн албани хэл нь нэр үгийн тодорхой хэлбэр (lakimi i shquar) болон тодорхой бус хэлбэрийг (lakimi i pashquar) үгийн төгсгөлийн өөрчлөлтөөр илэрхийлдэг. Орчуулгын явцад монгол хэлний хам сэдвийг анхааралтай ажиглаж, тухайн зүйлийг өмнө нь дурдсан эсэх, эсвэл ерөнхий утгаар ярьж байгаа эсэхийг тодорхойлж, албани хэлний тодорхой, тодорхой бус дагаврыг зөв сонгох шаардлагатай.
2. Тийн ялгал болон угтвар үгсийн зохицол
Монгол хэлний 8 тийн ялгалын дагаврууд нь өгүүлбэрт нэр үгсийг хооронд нь холбох үүрэг гүйцэтгэдэг. Харин албани хэл нь 5 тийн ялгалтай (Nominative, Accusative, Genitive, Dative, Ablative) бөгөөд тийн ялгал бүр нь тодорхой угтвар үгстэй (para fjalë) хамт хэрэглэгддэг. Монгол хэлний гарахаас эхлээд чиглэх хүртэлх тийн ялгалын утгыг албани хэл рүү хөрвүүлэхдээ зөвхөн тийн ялгалын хэлбэрийг сонгоод зогсохгүй, утгыг нарийвчлан гаргахын тулд "në", "nga", "për", "me" зэрэг тохирох угтвар үгсийг сонгон хэрэглэх шаардлагатай болдог.
3. Богино төлөөний үгийн давхардал (Clitic Doubling)
Албани хэлний нэгэн өвөрмөц онцлог бол заах (Accusative) болон өгөх (Dative) тийн ялгалд байгаа тусагдахууныг үйл үгийн өмнө богино хэлбэрийн төлөөний үгээр заавал давхар зааж өгдөг журам юм. Жишээлбэл, монгол хэлний "Би номыг харсан" гэсэн өгүүлбэрийг албаниар хөрвүүлэхэд "Unë e pashë librin" гэх бөгөөд энд "e" (түүнийг - богино төлөөний үг) болон "librin" (номыг - тодорхой заах тийн ялгалын нэр үг) хоёр давхар хэрэглэгдэж байна. Энэхүү давхардлыг орчуулгад орхигдуулбал албани хэлээр яригчдад өгүүлбэр нь дутуу, буруу сонсогдох болно.
Үйл үгийн систем болон баймж утгыг илэрхийлэх нь
Монгол болон албани хэлний үйл үг нь цаг, байдлаар хувирахдаа эрс өөр зарчимтай. Албани хэлний үйл үгийн систем нь маш нарийн бөгөөд 6 төлөв (mood) болон олон туслах цагуудаас бүрддэг. Онцгойлон дурдахад, албани хэлэнд байдаг "гайхах төлөв" (mënyra habitore) нь ямар нэгэн үйл явдалд гайхсан, цочирдсон эсвэл үл итгэсэн байдлыг үйл үг өөрөө хувиран илэрхийлдэг онцлогтой. Монгол хэлэнд ийм бие даасан үйл үгийн төлөв байхгүй бөгөөд үүнийг илэрхийлэхийн тулд "юм байна шүү дээ", "ажээ", "гэнэ" гэх мэт туслах үг, сул үгс эсвэл дагавруудыг ашигладаг. Эдгээр баймж утгуудыг албани хэл рүү хөрвүүлэхдээ үйл үгийн тохирох төлөвийг зөв сонгон хөрвүүлэх нь орчуулгыг амьд, утга төгөлдөр болгодог.
Соёлын ялгаа ба Нутагшуулалтын сорилтууд
Аливаа орчуулгын эцсийн зорилго нь утга санааг соёлын хувьд зөв нутагшуулах явдал юм. Монголчуудын уламжлалт нүүдлийн соёл иргэншил, мал аж ахуйн амьдралын хэв маягтай холбоотой өвөрмөц үг хэллэгүүдийг Газар дундын тэнгис, Балканы бүс нутгийн соёлтой албани хэл рүү шууд үгчлэн орчуулах боломжгүй байдаг. Жишээлбэл, монгол хэлний "айраг", "гэр", "таван хошуу мал", "цагаан идээ" гэх мэт ойлголтуудыг албани хэлний соёлд шууд буулгахад хүндрэлтэй тул тайлбар бүхий орчуулга хийх эсвэл хамгийн ойр төрөл зүйлээр нь дүйцүүлэх арга техникийг хэрэглэнэ. Үүний нэгэн адил албани соёлын "Besa" (итгэлцэл, өгсөн амлалтдаа үхэн хатан үнэнч байх заншил) зэрэг ойлголтыг монгол хэл рүү хөрвүүлэхэд мөн л утгын дэлгэрэнгүй тайлбар шаардагдано.
Мэргэжлийн орчуулагчдад зориулсан практик зөвлөмжүүд
- Үгчлэн орчуулахаас зайлсхийх: Монгол өгүүлбэрийн бүтцийг албани хэл рүү шууд хуулж болохгүй. Өгүүлбэрийг утгаар нь задалж, албани хэлний SVO (Өгүүлэгдэхүүн-Өгүүлэхүүн-Тусагдахуун) бүтцэд оруулан найруулж сурах хэрэгтэй.
- Тодорхой ба тодорхой бус байдлыг зөв тодорхойлох: Эх бичвэрт байгаа нэр үгсийн хам сэдвийг судалж, албани хэлний нэр үгийн тодорхой болон тодорхой бус хэлбэрийг зөв хэрэглэх нь бичвэрийг төрөлх хэл шиг нь урсах мэт болгоно.
- Үйл үгийн төлөв, цагийн тохироог хянах: Албани хэлний дүрмийн дагуу үйл үгийн subjunctive (lidhore) болон бусад цагуудын хэрэглээг нарийн судалж, монгол хэлний үйл үгийн цаг, байцын утгатай зөв уялдуулах.
- Төлөөний үгийн давхардлыг орхигдуулахгүй байх: Албани хэлний clitic doubling буюу богино төлөөний үгийн давхардлыг дүрмийн дагуу зөв ашиглаж хэвших.
- Соёлын зүүлт ашиглах: Хэт өвөрмөц соёлын нэр томьёог орчуулахдаа уншигчдад зориулж тайлбар зүүлт (footnote) оруулах нь бичвэрийн үнэ цэнэ, ойлгомжтой байдлыг нэмэгдүүлдэг.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, монгол хэлнээс албани хэл рүү орчуулга хийх нь зөвхөн хэлний мэдлэгээс гадна хоёр орны түүх, соёл, сэтгэлгээний онцлогийг гүн гүнзгий ойлгохыг шаарддаг бүтээлч үйл явц юм. Дээр дурдсан хэл шинжлэлийн ялгааг сайтар ухамсарлаж, практик арга зүйг зөв ашигласнаар орчуулагчид утга санааг алдагдуулахгүй, уран яруу, мэргэжлийн түвшний орчуулгыг уншигчдад хүргэх бүрэн боломжтой билээ.