Даяаршил эрчимжиж буй өнөө үед хоорондоо газар зүйн болон хэлний гэр бүлийн хувьд хол орших хэлнүүдийн хооронд хөрвүүлэг хийх хэрэгцээ улам бүр нэмэгдэж байна. Үүний нэг жишээ бол Төв Азийн нүүдэлчин соёл, алтай язгуурын монгол хэлнээс Өмнөд Африкийн банту бүлгийн суто (сесото) хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц юм. Энэхүү хоёр хэл нь бүтэц, соёл, сэтгэлгээний хувьд асар их ялгаатай тул орчуулагчаас хэл шинжлэлийн өндөр мэдлэг, соёлын мэдрэмж шаарддаг. Энэхүү нийтлэлээр монгол хэлнээс суто хэл рүү орчуулах явцад тулгардаг гол сорилтууд, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замууд болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
1. Өгүүлбэрийн зүй болон бүтцийн өөрчлөлт (Syntactic Restructuring)
Монгол болон суто хэлний орчуулгын хамгийн эхний бөгөөд хамгийн том сорилт бол өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал буюу өгүүлбэрийн зүйн ялгаа юм. Монгол хэл нь SOV (Өгүүлэгдэхүүн-Тусагдахуун-Үйл үг) бүтэцтэй хэл бөгөөд үйл үг нь үргэлж өгүүлбэрийн эцэст ордог. Харин суто хэл нь SVO (Өгүүлэгдэхүүн-Үйл үг-Тусагдахуун) бүтэцтэй. Энэхүү бүтцийн зөрүү нь шууд үгчлэн орчуулах боломжийг хязгаарладаг.
Орчуулагч монгол өгүүлбэрийг уншаад, түүний утгыг бүрэн ойлгосны дараа суто хэлний логик дараалалд оруулан өгүүлбэрийг дахин зохиомжлох шаардлагатай болдог. Жишээлбэл, монгол хэлний "Би ном уншиж байна" (Би - номыг - уншиж байна) гэсэн өгүүлбэрийг суто хэл рүү хөрвүүлэхэд "Ke bala buka" (Би - уншиж байна - ном) гэсэн дараалалд оруулж хувиргана. Урт, нийлмэл өгүүлбэрийн хувьд энэхүү дахин бүтэцжүүлэлт нь илүү төвөгтэй болох бөгөөд туслах өгүүлбэрүүдийн хамаарлыг алдагдуулахгүй байх нь чухал юм.
2. Залгамал шинж чанар ба Суто хэлний нэр үгийн ангийн систем (Noun Class System)
Монгол хэл нь үгэнд залгавар залгаж утга хувиргадаг залгамал (agglutinative) хэл юм. Суто хэл мөн адил залгамал шинж чанартай боловч үгийн язгуурын урд угтвар (prefix) залгаж хувиргадаг өвөрмөц онцлогтой. Үүнээс гадна суто хэлэнд 18 орчим нэр үгийн анги (noun classes) байдаг бөгөөд нэр үг нь ямар ангилалд багтаж байгаагаас хамааран өгүүлбэрийн бусад гишүүд (үйл үг, тэмдэг нэр, төлөөний үг) дагаж хувирдаг (grammatical concord).
Монгол хэлэнд хүйсийн болон нэр үгийн ийм нарийн ангилал байдаггүй тул орчуулагч тухайн нэр үгийг суто хэлний аль ангилалд хамаарч байгааг нарийн тодорхойлох ёстой. Жишээ нь, хүн заасан нэр үг (1-р анги), эд юм заасан нэр үг (3-р анги), олон тооны нэр үг (2 эсвэл 4-р анги) зэрэг нь тус тусын угтвартай бөгөөд үйл үгтэй зөвшилцөх хэлбэр нь өөр өөр байдаг. Үүнийг буруу сонговол өгүүлбэр зүйн хувьд алдаатай, суто хэлтнүүдийн хувьд ойлгомжгүй өгүүлбэр үүснэ.
3. Үйл үгийн хувирал, цаг болон байдлыг илэрхийлэх нь
Монгол хэлний үйл үг нь цаг, байдлыг илэрхийлэх олон тооны дагавар, нөхцөлтэй байдаг. Суто хэлэнд үйл үгийн цаг, байдал, зүгийг илэрхийлэхдээ үйл үгийн язгуурын өмнө туслах үйл үг болон угтваруудыг ашигладаг. Монгол хэлний үйл үгийн төгсөх болон холбох нөхцөлүүдийг суто хэлний тохирох бүтцэд зөв буулгах нь чухал.
Ялангуяа монгол хэлний олон янзын үйлдэл зэрэгцэх, дараалах холбох нөхцөлүүдийг (жишээ нь: -аад/-оод, -ж/-ж, -магц) суто хэлний холбоос үгс эсвэл үйл үгийн дараалсан бүтцээр илэрхийлдэг. Орчуулагч хоёр хэлний цагийн системийн харьцааг сайтар ойлгож, өнгөрсөн, одоо, ирээдүй цагийн нарийн ялгааг (жишээ нь, суто хэлний саяхан болсон өнгөрсөн цаг болон эрт болсон өнгөрсөн цаг) зөв сонгон хэрэглэх шаардлагатай.
4. Соёлын нутагшуулалт ба хэлц үгийн орчуулга (Cultural Localization)
Орчуулга гэдэг нь зөвхөн үг солих үйл явц биш, соёл хоорондын гүүр юм. Монголчууд нь Төв Азийн эрс тэс уур амьсгалтай, мал аж ахуйн нүүдэлчин соёлтой ард түмэн бол Басуто (суто хүмүүс) нь Өмнөд Африкийн уулархаг бүсэд нутагладаг, газар тариалан болон мал аж ахуй эрхэлдэг соёлтой. Энэхүү соёлын ялгаа нь хэлний сан, ялангуяа хэлц үг, зүйр цэцэн үгэнд тод туссан байдаг.
Жишээлбэл, монгол хэлний таван хошуу мал, нүүдэл суудал, гэр сууцтай холбоотой өвөрмөц хэллэгүүдийг суто хэл рүү шууд орчуулбал утга нь алдагдана. Үүний тулд суто хэлний соёлд байдаг ижил төстэй утга илэрхийлэх зүйр цэцэн үг (maele) эсвэл хэлцийг хайж олох, эсвэл тайлбарлаж орчуулах арга техникийг хэрэглэнэ. Жишээ нь, мал аж ахуйтай холбоотой зүйр үгсийг суто хэлний үхэр сүрэг (басуто соёлд үхэр нь баялаг, гэр бүлийн үнэ цэнийг илэрхийлдэг чухал бэлэг тэмдэг) холбоотой зүйр үгээр дүйцүүлэн буулгах нь илүү ойлгомжтой бөгөөд соёлд нь нутагшсан орчуулга болдог.
5. Монгол хэлнээс Суто хэл рүү амжилттай орчуулах практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс суто хэл рүү чанартай орчуулга хийхийн тулд дараах практик алхмуудыг хэрэгжүүлэхийг зөвлөж байна.
- Өгүүлбэрийг задлах ба бүтцийг өөрчлөх: Монгол хэлний урт, олон туслах өгүүлбэртэй бүтцийг суто хэл рүү хөрвүүлэхдээ богино, тодорхой SVO бүтэцтэй өгүүлбэрүүд болгон хувааж орчуулах нь уншууртай байдлыг нэмэгдүүлдэг.
- Нэр үгийн зөвшилцлийг хянах: Суто хэлний нэр үгийн ангилал болон үйл үгийн угтварын зөвшилцлийг (noun-class agreement) алхам тутамдаа нягталж, дүрмийн алдаа гаргахаас сэргийлэх.
- Түлхүүр үгсийн сан (Glossary) бүрдүүлэх: Хоёр хэлний хооронд шууд толь бичиг ховор байдаг тул орчуулга хийх явцдаа өөрийн гэсэн нэр томьёо, соёлын дүйцэх үгсийн санг үүсгэж хэвших.
- Эргэх орчуулга (Back-Translation) хийх: Суто хэл рүү хөрвүүлсэн эх бичвэрийг дахин монгол хэл рүү (эсвэл хоёр хэлний дундын хэл болох англи хэл рүү) хөрвүүлж утгын зөрүү гарсан эсэхийг шалгах.
- Төрөлх хэлтнээр хянуулах (Proofreading): Суто хэлийг төрөлх хэл шигээ эзэмшсэн хянан найруулагчаар эх бичвэрийг уншуулж, найруулга, соёлын хувьд тохиромжтой эсэхийг эцсийн байдлаар баталгаажуулах.
Дүгнэлт
Монгол хэлнээс суто хэл рүү орчуулга хийх нь хэл шинжлэлийн хувьд өөр өөр туйл дахь хоёр системийг холбож буй бүтээлч үйл явц юм. Өгүүлбэрийн зүйн бүтэц, залгамал шинж чанар болон соёлын суурь ялгааг ухамсарлан, зөв арга зүйг хэрэглэснээр утга төгөлдөр, чанартай орчуулгыг бэлтгэх бүрэн боломжтой. Орчуулагч хэл бүрийн өвөрмөц шинжийг хүндэтгэн, соёлын нутагшуулалтыг чадварлаг хийж чадвал хоёр орны ард түмний харилцаа, ойлголцолд үнэтэй хувь нэмэр оруулах болно.