Орчин үеийн даяаршлын эрин үед дэлхийн өнцөг булан бүрт байгаа өөр өөр соёл иргэншил, хэлнүүд өөр хоорондоо улам бүр ойртон нягтарч байна. Үүний хэрээр хэл шинжлэлийн хувьд хол зайд орших, урьд өмнө нь шууд харилцаа бага байсан ховор хэлнүүдийн хооронд орчуулга хийх хэрэгцээ улам бүр өсөн нэмэгдэж байна. Үүний нэгэн сонирхолтой жишээ бол Төв Азийн нүүдэлчдийн түүх, өв соёлыг тээсэн Монгол хэл болон баруун Европын хамгийн нууцлаг бөгөөд эртний хэл болох Баск (Эускара) хэл хоорондын орчуулга юм. Эдгээр хэлнүүд нь гарал үүслийн хувьд ямар ч төрөл садангийн холбоогүй боловч хэл шинжлэлийн нарийн бүтэц, дүрмийн харьцуулсан онцлогийн хувьд орчуулагчаас асар их ур чадвар шаарддаг. Энэхүү нийтлэлээр бид Монгол хэлнээс Баск хэл рүү орчуулах явцад тулгардаг гол сорилтууд, хэл шинжлэлийн нарийн зөрүү болон практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Баск хэл буюу Эускарагийн онцлог шинж чанар
Баск хэл буюу нутгийн иргэдийн нэрлэдгээр "Эускара" (Euskara) нь Испани, Францын хилийн бүс дагуух Баск улсад хэрэглэгддэг, дэлхийн хамгийн алдартай "тусгаарлагдсан хэл" (language isolate) юм. Энэ нь Энэтхэг-Европ хэлний бүлд хамаардаггүй төдийгүй өнөөг хүртэл дэлхий дээрх ямар ч амьд хэлтэй төрөл садан холбоотой болох нь тогтоогдоогүй байна. Харин Монгол хэл нь Алтай язгуурын хэлнүүдэд хамаарах залгамал бүтэцтэй хэл бөгөөд Төв Азийн нүүдлийн соёл иргэншилтэй салшгүй холбоотой. Иймээс эдгээр хоёр хэлийг харьцуулан орчуулах нь огт өөр сэтгэлгээний ертөнцийг хооронд нь холбож буй хэрэг бөгөөд орчуулагчаас зөвхөн үгийн сангийн мэдлэг бус, соёл хоорондын гүн мэдрэмж шаарддаг сорилт юм.
Өгүүлбэрийн бүтэц ба үгийн дарааллын зохицол
Монгол хэл болон Баск хэл нь өгүүлбэрийн бүтцийн хувьд тодорхой хэмжээний ижил төсөөтэй талуудтай. Хоёр хэл хоёулаа өгүүлбэрийн үндсэн гишүүдийн байрлалын хувьд Өгүүлэгдэхүүн-Тусагдахуун-Өгүүлэхүүн (SOV - Subject-Object-Verb) загвартай. Жишээлбэл, Монгол хэлний "Би ном уншив" гэх өгүүлбэрт үйл үг нь төгсгөлд ордог шиг Баск хэлэнд мөн үйл үг нь өгүүлбэрийн эцэст орох хандлага давамгайлдаг. Энэ нь орчуулагчийн хувьд өгүүлбэрийн бүтцийг сууриар нь өөрчлөхгүйгээр орчуулах давуу талыг олгодог.
Гэсэн хэдий ч Баск хэлний өгүүлбэрийн гишүүдийн байрлал маш уян хатан бөгөөд өгүүлбэрт хамгийн чухал мэдээллийг (galdegai буюу логик өргөлт) үйл үгийн шууд өмнө байрлуулдаг хатуу дүрэмтэй. Хэрэв орчуулагч Монгол хэлний логик өргөлтийг зөв тодорхойлж чадалгүйгээр шууд үгчлэн хөрвүүлбэл Баск хэлээрх өгүүлбэр нь утгын хувьд өөрчлөгдөх эсвэл хиймэл сонсогдоход хүрдэг. Иймд өгүүлбэрийн утгын төвийг зөв тодорхойлж сурах нь орчуулгын чанарт шийдвэрлэх нөлөөтэй.
Эргатив-Абсолютив тогтолцооны зөрүү ба түүнийг шийдвэрлэх нь
Баск хэлний хамгийн өвөрмөц бөгөөд орчуулахад хамгийн их төвөг учруулдаг хэсэг бол "Эргатив-Абсолютив" (Ergative-Absolutive) дүрмийн байгуулалт юм. Монгол хэл нь "Нэрлэх-Заахын" (Nominative-Accusative) системтэй бөгөөд өгүүлбэрийн үйлдэгч (subject) нь үйл үг тусах эсэхээс үл хамааран нэрлэх тийн ялгалд байдаг. Харин Баск хэлэнд зарчмын хувьд тэс өөр хандлага ажиглагддаг:
- Тусах үйл үгтэй (transitive) өгүүлбэрийн үйлдэгч субъект нь Эргатив тийн ялгал (-ek дагавар) авдаг.
- Тусдаггүй үйл үгтэй (intransitive) өгүүлбэрийн субъект болон тусах үйл үгийн шууд тусагдахуун (direct object) нь хоёулаа Абсолютив тийн ялгал (ямар нэгэн дагаваргүй хувилбар) авна.
Жишээлбэл, "Дорж ирэв" (тусдаггүй үйл үг) гэх өгүүлбэрийн "Дорж" болон "Баяр Доржийг дуудав" (тусах үйл үг) гэх өгүүлбэрийн "Доржийг" гэсэн үгс нь Баск хэлэнд ижилхэн Абсолютив тийн ялгалаар илэрхийлэгдэнэ. Харин хоёр дахь өгүүлбэрийн үйлдэгч болох "Баяр" нь Эргатив тийн ялгалаар хувирна. Энэхүү бүтцийн ялгааг Монгол хэлнээс Баск хэл рүү хөрвүүлэхдээ маш нарийн тооцож, үйл үгийн чанарыг (тусах эсэл тусдаггүй) зөв ангилан тодорхойлох нь дүрмийн алдаагүй орчуулахад маш чухал юм.
Үйл үгийн олон биеийн тохирол ба найруулгын сорилтууд
Монгол хэл нь залгамал хэл бөгөөд үйл үгэнд залгавар нэмж цаг, байдлыг илэрхийлдэг боловч үйл үг нь биеэр хувирдаггүй. Жишээ нь, "би явсан", "чи явсан", "тэр явсан" гэхэд үйл үг нь хэлбэрээ өөрчилдөггүй. Гэтэл Баск хэлний үйл үг нь дэлхийн хамгийн нарийн төвөгтэй системүүдийн нэгд тооцогддог бөгөөд "олон биеийн тохирол" (polypersonal agreement) бүтэцтэй байдаг. Энэ нь үйл үг нь өгүүлбэрийн үйлдэгчээс гадна шууд тусагдахуун болон шууд бус тусагдахууны (хэнд хандаж буй) бие, тооноос хамаарч хэлбэрээ бүрэн өөрчилдөг гэсэн үг юм.
Монгол хэлний "Би чамд ном өгсөн" гэх өгүүлбэрийг Баск хэл рүү орчуулахад ганцхан үйл үгийн хувилбар дотор "Би" (үйлдэгч), "ном" (тусагдахуун), "чамд" (шууд бус тусагдахуун) гэсэн гурван өөр оролцогчийг нэгэн зэрэг багтааж хувиргах шаардлагатай болдог. Энэхүү онцлог нь орчуулагчаас Баск хэлний үйл үгийн хувиралтын хүснэгтүүдийг маш сайн эзэмшсэн байхыг, мөн Монгол хэлний нөхцөлүүдийг зөв дүйцүүлэн сонгохыг шаарддаг сорилт юм.
Соёл, сэтгэлгээний ялгааг нутагшуулах (Localization) урлаг
Орчуулга нь зөвхөн хэл шинжлэлийн бүтэц хоорондын тэмцэл бус, соёл хоорондын гүүр юм. Монгол хэл нь нүүдэлчин ахуй, тал нутгийн байгаль, мал аж ахуйн соёлтой гүнзгий холбоотой. Малын нас, зүс, хүйс заасан олон зуун нарийн үгс, гэр ахуйн нэршил зэргийг Баск хэл рүү шууд үгчлэн буулгах боломжгүй байдаг. Нөгөөтэйгүүр, Баск соёл нь Атлантын далай, уулархаг Пиренейн нуруу, газар тариалан, уламжлалт чулуун сууц (baserri)-тай холбоотой өөрийн гэсэн өвөрмөц үгсийн сантай.
Ийм тохиолдолд орчуулагч нь нутагшуулах (localization) аргыг чадварлаг ашиглах хэрэгтэй. Монгол соёлын өвөрмөц реали үгсийг Баск хэл рүү орчуулахдаа текст дотор товч тайлбар оруулах, эсвэл утга санааг нь алдагдуулахгүйгээр дүйцэхүйц Баск ойлголтыг сонгох нь зүйрүү юм. Жишээ нь, "айраг" гэх үгийг "ба исгэсэн гүүний сүү" гэж тайлбарлах эсвэл соёлын хувьд дүйцэх өөр уламжлалт ундаатай жишин тайлбарлах нь уншигчдад илүү дөхөм болно.
Монгол хэлнээс Баск хэл рүү орчуулахад анхаарах практик зөвлөмжүүд
Орчуулгын явцыг хялбарчлах, алдааг хамгийн бага түвшинд байлгахын тулд дараах зөвлөмжүүдийг мөрдөх нь чухал юм:
- Дундын хэлийг зөв ашиглах: Монгол-Баск шууд толь бичиг байхгүй тул Англи эсвэл Испани хэлийг дундын гүүр болгон ашигладаг. Энэ үед дундын хэлний нөлөөгөөр үгсийн салаа утга алдагдахаас сэргийлж, эх текстийн утгыг байнга давхар нягталж байх шаардлагатай.
- Үйл үгийн бүтцийг урьдчилан загварчлах: Өгүүлбэрийг орчуулахдаа эхлээд үйл үгийн шинжийг (тусах эсвэл тусдаггүй) тодорхойлж, Баск хэлний туслах үйл үгсийг (izan, ukan) түүнд нийцүүлэн зөв сонгох схем боловсруулах хэрэгтэй.
- Агуулгын урсгал ба галдегайг хянах: Өгүүлбэрийн логик өргөлтийг Баск хэлний өгүүлбэр зүйн дүрмийн дагуу үйл үгийн урд байрлуулж, өгүүлбэрийн байгалийн урсгал, найруулгыг уншууртай болгоход анхаарах нь чухал.
- Төрөлх хэлтнээр хянуулах (Proofreading): Эцсийн орчуулгыг Баск хэлтэй, хэл шинжлэлийн мэргэжлийн хүнээр хянуулах нь найруулгын болон соёлын үл ойлголцохоос сэргийлэх хамгийн шилдэг арга бөгөөд чанарын гол баталгаа болдог.
Монгол хэлнээс Баск хэл рүү орчуулна гэдэг нь хоёр өөр тив, хоёр өөр соёлын ертөнцийг холбосон бүтээлч ажил юм. Орчуулагч хүн хоёр хэлний хэл шинжлэлийн гүнзгий ялгааг ухамсарлаж, соёлын контекстийг зөв мэдэрч ажилласнаар уншигчдад үнэн зөв, найруулга сайтай, амьд текстийг хүргэж чадна.