Тарҷумаи байни забонҳои тоҷикӣ ва ҳиндӣ яке аз соҳаҳои ҷолиб ва дар айни замон мураккаби тарҷумонӣ ба ҳисоб меравад. Ҳарчанд ҳарду забон ба оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ ва шохаи ҳиндуэронӣ мансубанд ва дорои решаҳои муштараки таърихӣ мебошанд, раванди тарҷума аз тоҷикӣ ба ҳиндӣ диққати махсус ва дониши амиқи сохторҳои забонӣ, нозукиҳои грамматикӣ ва заминаҳои фарҳангиро тақозо мекунад. Таъсири таърихии забони форсӣ-тоҷикӣ ба рушди забони ҳиндӣ (махсусан тавассути забони урду ва ҳиндустонӣ) захираи бузурги калимаҳои муштаракро ба вуҷуд овардааст, вале ин ҳамонандии зоҳирӣ набояд тарҷумонро аз фарқиятҳои бунёдии сохторӣ ва услубӣ ғофил созад.
Сохтори синтаксисӣ ва тартиби калимаҳо дар ҷумла
Аз нуқтаи назари синтаксисӣ, ҳам забони тоҷикӣ ва ҳам забони ҳиндӣ дорои сохтори калимаҳои ҷумлаи SOV (Субъект-Объект-Феъл ё Мубтадо-Пуркунанда-Хабар) мебошанд. Ин маънои онро дорад, ки феъл маъмулан дар охири ҷумла қарор мегирад. Сарфи назар аз ин ҳамоҳангӣ, тарҷумон ҳангоми тарҷумаи матнҳои мураккаб ба як қатор фарқиятҳои ҷиддӣ рӯ ба рӯ мешавад:
- Сохтори эргативӣ (Ergative construction) дар ҳиндӣ: Яке аз бузургтарин фарқиятҳо дар он аст, ки забони ҳиндӣ дар замони гузаштаи феълҳои гузаранда сохтори эргативиро (бо истифода аз ҳиссачаи "не") истифода мебарад. Дар ин ҳолат, феъл бо мубтадо не, балки бо пуркунандаи воситадор аз рӯи ҷинс ва шумора мувофиқат мекунад. Дар забони тоҷикӣ чунин сохтор вуҷуд надорад ва тарҷумон бояд ҳангоми гузариш ба ҳиндӣ ин қоидаро дақиқ риоя кунад.
- Пасояндҳо (Postpositions) дар баробари пешояндҳо: Дар забони тоҷикӣ пешояндҳо (ба монанди "дар", "ба", "аз", "бо") пеш аз исм меоянд. Баръакс, дар забони ҳиндӣ пасояндҳо (postpositions, ба монанди "мейн", "ко", "се", "ке лие") баъд аз исм қарор мегиранд ва шакли исмро ба ҳолати ғайримустақим (oblique case) табдил медиҳанд. Ин боиси бозсозии куллии тартиби калимаҳо ва ибораҳо дар ҷумла вайрон мегардад.
Мушкилоти ҷинси грамматикӣ
Забони тоҷикии муосир ҷинси грамматикиро комилан аз даст додааст. Исмҳо, сифатҳо ва феълҳо вобаста ба ҷинси мардона ё занона будани ашё тағйир намеёбанд. Аммо дар забони ҳиндӣ категорияи ҷинси грамматикӣ (мардона - Pulling ва занона - Streeling) нақши ниҳоят муҳим мебозад. Тарҷумон бояд пайваста ба мувофиқати сифату феълҳо бо исмҳои дахлдор диққат диҳад.
Ҳангоми тарҷума аз тоҷикӣ ба ҳиндӣ, тарҷумон бояд:
- Ҷинси грамматикии ҳар як исмро дар забони ҳиндӣ муайян кунад, зеро он ба шакли сифатҳои вобаста, феълҳо ва пасояндҳои соҳибӣ (ка, ки, ке) таъсир мерасонад.
- Ба ҷинси шахсиятҳо дар матни тоҷикӣ диққат диҳад, зеро ҷонишинҳои шахсии тоҷикии "ӯ" ё "онҳо" барои ҳарду ҷинс якхелаанд, вале дар ҳиндӣ феъли ҷумла бояд ҷинси дақиқи мубтадоро инъикос намояд.
Фарқиятҳои лексикӣ ва муштаракоти таърихии ду забон
Алоқаҳои таърихии Осиёи Марказӣ ва нимҷазираи Ҳиндустон боис шудаанд, ки дар забони ҳиндӣ ҳазорон калимаи иқтибосии форсӣ-тоҷикӣ мавҷуд бошанд. Вожаҳое ба монанди "дӯст" (dost), "душман" (dushman), "китоб" (kitab), "замин" (zamin), "осмон" (aasman) ва ғайра дар ҳарду забон фаҳмо мебошанд. Бо вуҷуди ин, тарҷумони касбӣ бояд аз хатарҳои зерин огоҳ бошад:
- Дӯстони дурӯғини тарҷумон: Баъзе калимаҳои муштарак дар давоми асрҳо маънои худро тағйир додаанд ё доираи истифодаашон маҳдуд шудааст. Масалан, калимаи "корхона" дар тоҷикӣ бештар ба маънои завод ё фабрика истифода шавад, дар ҳиндӣ метавонад ба маънои устохона ё тиҷорати хурд низ фаҳмида шавад.
- Интихоби феҳристи забонӣ (Register): Забони ҳиндии муосири адабӣ майл ба истифодаи калимаҳои аз санскрит иқтибосшуда (Tatsam) дорад, дар ҳоле ки забони гуфтугӯӣ (ҳиндустонӣ) ва забони ВАО бештар калимаҳои форсӣ ва арабиро (ки ба воситаи тоҷикӣ ва урду ворид шудаанд) истифода мебарад. Тарҷумон бояд вобаста ба намуди матн (илмӣ, расмӣ, бадеӣ ё гуфтугӯӣ) калимаҳои мувофиқро интихоб намояд.
Мушкилоти транслитератсия ва интиқоли номҳо
Гузариш аз алифбои кириллии тоҷикӣ ба алифбои деванагарии ҳиндӣ яке аз марҳилаҳои душвори техникӣ мебошад. Фарқиятҳои фонетикӣ байни ин ду забон, махсусан мавҷудияти садонокҳои дароз ва кӯтоҳ, инчунин ҳамсадоҳои нафасдор (aspirated consonants) дар ҳиндӣ, ки дар тоҷикӣ вуҷуд надоранд, интиқоли дурусти номҳои хосро мураккаб месозад. Тарҷумон бояд қоидаҳои байналмилалии транслитератсияро риоя намуда, кӯшиш кунад, ки талаффузи аслии номҳои тоҷикӣ дар хати деванагарӣ ҳифз карда шавад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои беҳтар кардани сифати тарҷума
Барои ноил шудан ба тарҷумаи дақиқ ва табиӣ аз забони тоҷикӣ ба ҳиндӣ, риояи тавсияҳои зерин муфид аст:
- Таҳлили амиқи матн аз ҷиҳати гендерӣ: Пеш аз оғози тарҷума, ҷинси қаҳрамонҳо ва предметҳои асосиро муайян кунед, то дар раванди тарҷума аз хатогиҳои грамматикии марбут ба ҷинси феълҳо дар ҳиндӣ пешгирӣ намоед.
- Истифодаи луғатҳои бисёрзабона ва касбӣ: Ба ҷои тарҷумонҳои автоматии оддӣ, аз луғатҳои академии тоҷикӣ-форсӣ, форсӣ-ҳиндӣ ва англисӣ-ҳиндӣ истифода баред, то маънои аслии истилоҳотро дақиқ кунед.
- Риояи услуби матни мақсад: Ҳангоми тарҷумаи ҳуҷҷатҳои расмӣ ё матнҳои техникӣ ба ҳиндӣ, кӯшиш кунед, ки аз истилоҳоти расмии аз санскрит гирифташуда истифода баред. Барои матнҳои бадеӣ ва гуфтугӯӣ бошад, калимаҳои муштараки таърихии форсӣ-тоҷикӣ метавонанд оҳанги табиӣ ва зебо бахшанд.
- Таҳрири ниҳоӣ аз ҷониби гӯяндаи бумӣ (Native Speaker): Матнҳои муҳимро ҳамеша ба муҳаррирони ҳиндӣ-забон пешниҳод кунед, то равонии ҷумлаҳо ва истифодаи дурусти идиомаҳоро санҷанд.
Дар маҷмӯъ, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба ҳиндӣ на танҳо як раванди механикии иваз кардани калимаҳо, балки як пули фарҳангиест, ки ду тамаддуни бузургро ба ҳам мепайвандад. Дарки амиқи нозукиҳои забонӣ кафолати тарҷумаи босифат ва муваффақ хоҳад буд.