Mae cyfieithu rhwng dwy iaith sydd â gwreiddiau hanesyddol a strwythurau ieithyddol hollol wahanol bob amser yn cyflwyno heriau difyr. Wrth bontio'r Gymraeg (iaith Geltaidd sy'n defnyddio'r drefn Berf-Goddrych-Gwrthrych) a'r Bwyleg (iaith Slafaidd a nodweddir gan system ffurfdroëdig gymhleth a threfn eiriau rydd), rhaid i gyfieithwyr lywio mwy na geirfa yn unig. Mae angen dealltwriaeth ddofn o ramadeg, cystrawen, a chyd-destun diwylliannol y ddwy iaith er mwyn creu trosiad sy'n teimlo'n naturiol ac yn gywir ar gyfer darllenwyr. Nod y canllaw cyfieithu hwn yw amlinellu'r prif heriau a darparu atebion ymarferol i unrhyw un sy'n gweithio ym maes cyfieithu o'r Gymraeg i'r Bwyleg.
1. Trefn Eiriau ac Adeiledd y Frawddeg (Cystrawen)
Yn y Gymraeg, y drefn sylfaenol ar gyfer brawddegau syml yw Berf-Goddrych-Gwrthrych (VSO). Er enghraifft, yn y frawddeg "Darllenodd y bachgen y llyfr", y ferf sy'n cychwyn y frawddeg. Fodd bynnag, mae'r Bwyleg yn tueddu i ddilyn y drefn Goddrych-Berf-Gwrthrych (SVO) fel rheol gyffredinol, er bod y drefn honno'n hynod o rydd oherwydd bod ffurfiau terfyniadau enwau yn dangos rôl pob gair yn y frawddeg. Y fersiwn Bwyleg cyfatebol fyddai "Chłopiec przeczytał książkę" (Goddrych-Berf-Gwrthrych).
Wrth gyfieithu Cymraeg Bwyleg, mae'n rhaid osgoi trosglwyddo strwythur VSO y Gymraeg yn llythrennol, gan y byddai hynny'n swnio'n hynod anghyffredin neu hyd yn oed yn rhy farddonol yn y Bwyleg (er enghraifft, "Przeczytał chłopiec książkę"). Rhaid i'r cyfieithydd ailstrwythuro'r frawddeg fel bod y pwyslais cystrawennol yn cyfateb i arferion naturiol y Bwyleg. Mae hyblygrwydd trefn geiriau'r Bwyleg yn caniatáu i chi symud geiriau i ddiwedd y frawddeg i roi pwyslais newydd arnynt, sy'n gofyn am graffter ieithyddol eithriadol.
2. System y Cyflyrau Enwol (Deklinacja) yn y Bwyleg
Un o'r gwahaniaethau mwyaf nodedig rhwng y ddwy iaith yw diffyg cyflyrau enwol yn y Gymraeg fodern o gymharu â chyfoeth system y Bwyleg. Mae gan y Bwyleg saith cyflwr enwol gwahanol ar gyfer enwau, ansoddeiriau, a rhagenwau: Mianownik (enwol), Dopełniacz (genidol), Celownik (dadiol), Biernik (gwrthrychol), Narzędnik (offerynnol), Miejscownik (lleol), a Wołacz (cyfarchol). Mae terfyniad pob gair yn newid yn dibynnu ar ei rôl ramadegol yn y frawddeg ac ar y rhagddodiaid sy'n ei ragflaenu.
Yn y Gymraeg, rydym yn dibynnu ar arddodiaid neu drefn eiriau i nodi'r perthnasoedd hyn. Er enghraifft, i ddweud "Rwy'n ysgrifennu gyda phen", y gair "gyda" sy'n nodi'r offeryn. Yn y Bwyleg, mae'r cyflwr offerynnol (Narzędnik) yn gwneud y gwaith hwn heb fod angen arddodiad bob amser: "Piszę piórem" (lle mae "-em" ar ddiwedd "pióro" yn dangos yr offeryn). Rhaid i gyfieithwyr o'r Gymraeg ddadansoddi union swyddogaeth pob ymadrodd cyn ceisio dewis y cyflwr cywir yn y Bwyleg, gan fod camgymeriad bach mewn terfyniad yn gallu newid ystyr y ddedfryd yn gyfan gwbl.
3. Cenedl Ramadegol ac Ansoddeiriau
Mae gan y Gymraeg ddwy genedl ramadegol: gwrywaidd a benywaidd. Mae hyn yn effeithio ar dreigladau ac ar ffurf rhai rhagenwau ac ansoddeiriau. Mewn cyferbyniad, mae gan y Bwyleg dair cenedl sylfaenol: gwrywaidd (męski), benywaidd (żeński), a diryw (nijaki). At hynny, mae'r genedl wrywaidd yn y lluosog yn cael ei his-rannu ymhellach yn ffurfiau personol gwrywaidd (męskoosobowy) ac amhersonol (niefrazeologiczny/męskorzeczowy), sy'n effeithio'n uniongyrchol ar ferfau ac ansoddeiriau lluosog.
Wrth gyfieithu o'r Gymraeg i'r Bwyleg, rhaid bod yn hynod ofalus gyda chytundeb ansoddeiriau. Mae ansoddeiriau yn y Bwyleg yn gorfod cytuno mewn cenedl, rhif, a chyflwr â'r enw y maent yn ei ddisgrifio. Mae hyn yn gofyn am drachywiredd mathemategol bron, gan fod angen trawsnewid ansoddair syml Cymraeg fel "mawr" i ffurfiau fel "duży", "duża", "duże", "dużego", "dużej", ac ati, yn dibynnu ar y cyd-destun cystrawennol a rhyw y gwrthrych y cyfeirir ato.
4. Agwedd y Ferf (Aspekt Czasownika)
Nid yw amseroedd berfau yn gorgyffwrdd yn berffaith rhwng y ddwy iaith. Mae system ferfol y Gymraeg yn gyfoethog o ran agweddau, gan ddefnyddio geirynnau fel "yn" (ar gyfer agwedd barhaus) a "wedi" (ar gyfer agwedd berffaith). Mewn cyferbyniad, mae system ferfol y Bwyleg yn seiliedig ar ddeuoliaeth agwedd: berfau anorffenedig (niedokonany) a berfau gorffenedig (dokonany).
Er enghraifft, mae "Rwy'n darllen" (presennol parhaus) yn cyfateb i "Czytam" (anorffenedig). Ond ar gyfer y gorffennol, mae'r dewis rhwng "Darllenais i" (weithiau yn dynodi gweithred gyflawn) a "Roeddwn i'n darllen" (gweithred barhaus) yn gorfodi'r cyfieithydd i ddewis rhwng "Przeczytałem" (gorffenedig, cefais y llyfr yn ddarllenedig) neu "Czytałem" (anorffenedig, roeddwn yn prysur ddarllen). Mae deall cyd-destun y weithred yn hanfodol er mwyn canfod a yw'r canlyniad neu'r broses sydd bwysicaf i'r darllenydd Pwyleg.
5. Cofrestr a Chywair Iaith (Politeiddra)
Mae'r Gymraeg yn defnyddio'r rhagenw "chi" ar gyfer sefyllfaoedd ffurfiol neu wrth annerch mwy nag un person, a "ti" ar gyfer sefyllfaoedd anffurfiol. Mae gan y Bwyleg system boliteiddra fwy ffurfiol fyth. Wrth gyfeirio at rywun yn ffurfiol, nid yw'r Bwyleg yn defnyddio'r rhagenw ail berson lluosog (wy), ond yn hytrach mae'n defnyddio'r trydydd person unigol ynghyd â'r geiriau "Pan" (ar gyfer dyn), "Pani" (ar gyfer dynes), neu "Państwo" (ar gyfer grŵp cymysg). Er enghraifft, byddai "Sut ydych chi?" yn troi'n "Jak się Pan miewa?" (wrth ddyn) neu "Jak się Pani miewa?" (wrth ddynes). Wrth gyfieithu dogfennau swyddogol neu ddeunydd marchnata, rhaid pennu cynulleidfa'r testun yn fanwl er mwyn trosi'r lefel gywir o barch a chywair ieithyddol.
6. Treigladau Cymraeg yn erbyn Alterniadau Ffonetig y Bwyleg
Mae treigladau cychwynnol yn un o nodweddion mwyaf adnabyddus y Gymraeg (meddal, trwynol, a llaes) ac maent yn digwydd ar ddechrau geiriau o dan amodau gramadegol penodol. Er nad oes gan y Bwyleg dreigladau cychwynnol, mae ganddi system gymhleth o newidiadau ffonetig o fewn geiriau (alternacje) wrth iddynt gael eu ffurfdroi yn ôl y cyflyrau enwol neu bersonau berfol. Er enghraifft, gall y llythyren "k" newid i "cz" neu "c" (fel yn "ręka" -> "ręce"). Mae gallu cyfieithydd i adnabod y ffurfiau gwreiddiol (lemma) yn y ddwy iaith yn allweddol er mwyn gallu canfod geiriau yn gyflym mewn geiriaduron ac offer cyfieithu cynorthwyol.
7. Lleoleiddio Diwylliannol ac Idiomau
Mae traws-greu (transcreation) a lleoleiddio yn elfen allweddol o unrhyw waith cyfieithu o'r Gymraeg i'r Bwyleg. Mae gan Gymru a Gwlad Pwyl gefndiroedd hanesyddol, cymdeithasol a daearyddol hollol wahanol, sy'n adlewyrchu yn eu hidiomau a'u trosiadau. Ni ellir cyfieithu ymadroddion fel "bwrw hen wragedd a ffyn" yn llythrennol; yn lle hynny, dylid defnyddio'r ymadrodd cyfatebol Pwyleg "lać jak z cebra" (arllwys fel o fwced) neu "padać deszcz strugami". Hefyd, mae cyfeiriadau at ddiwylliant Cymreig penodol, bwydydd traddodiadol (fel bara lawr neu gaws pobi), a sefydliadau cenedlaethol yn gofyn am nodiadau esboniadol neu drosiadau creadigol er mwyn i gynulleidfa Pwyleg ddeall y cyd-destun yn glir.
Awgrymiadau Ymarferol i Gyfieithwyr
- Dadansoddwch y Cyd-destun Ramadegol: Cyn dechrau cyfieithu brawddeg, nodwch rôl pob enw er mwyn pennu'r cyflwr cywir (deklinacja) yn y Bwyleg.
- Cadwch Lygad ar Agwedd y Ferf: Penderfynwch a yw'r weithred yn y Gymraeg yn un dros dro, yn un barhaus, neu'n un sydd wedi'i chwblhau, a dewiswch y ferf Bwyleg berffaith neu amherffaith briodol.
- Dewiswch y Cywair Politeiddra Cywir: Sicrhexch eich bod yn defnyddio ffurfiau "Pan/Pani" yn briodol wrth drosi cynnwys ffurfiol er mwyn parchu arferion cymdeithasol Gwlad Pwyl.
- Defnyddiwch Dictionaries a Chorpora Dibynadwy: Defnyddiwch gronfeydd data terminoleg ac offer corpora fel y gallwch wirio cyd-destunau defnydd y geiriau mewn testunau go iawn.
- Ffocws ar yr Ystyr yn hytrach na'r Strwythur: Wrth drosi testun marchnata neu lenyddol, canolbwyntiwch ar ystyr yr ymadrodd yn hytrach na'r strwythur llythrennol i sicrhau bod y testun yn llifo'n naturiol i ddarllenwyr Pwyleg.