He mau hoa hānau pili loa ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Sāmoa (Gagana Sāmoa) ma lalo o ka ʻohana ʻōlelo Austronesian, a ma ka lālā Polenekia hoʻi. Ma muli o kēia pilina koko a me ke kumu hoʻokahi, he nui nā mea like ma ka piliʻōlelo, ka analula, a me ka waihona huaʻōlelo. Akā naʻe, no ka kaʻawale ʻana o nā lāhui no nā kenekulia he nui, ua ulu aʻela kekahi mau loli koʻikoʻi ma ka puana ʻana, ka pela ʻana, a me ke ʻano o ka launa ʻana ma waena o nā kānaka. Ke makemake kākou e unuhi pololei i kekahi kikokikona mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Sāmoa, ʻaʻole lawa ka hoʻohālikelike wale ʻana i nā huaʻōlelo kūhelu; pono e luʻu hohonu i loko o ka piliʻōlelo, nā loina moʻomeheu, a me nā au o ka manaʻo hūnā.
Mokuna 1: Nā Hoʻololi Leo ma waena o ka ʻŌlelo Hawaiʻi a me ka ʻŌlelo Sāmoa
No ka mea unuhi, he mea nui ka hoʻomaopopo ʻana i nā hoʻololi leo (sound correspondences) ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua. ʻO kēia ke kī e wehe ai i ka pilina o nā huaʻōlelo makuahine. Aia ma lalo nei kekahi mau kaʻina hoʻololi leo koʻikoʻi e ʻike pinepine ʻia ai:
- Ka hua leka "k" ma ka ʻōlelo Hawaiʻi: Ma ka ʻōlelo Sāmoa kūhelu, lilo ia i "t". No ka laʻana, ʻo ka huaʻōlelo Hawaiʻi kanaka, lilo ia i tagata ma ka Sāmoa (ma ka pela ʻana, hoʻohana ʻia ka "g" akā puana ʻia me ke kani "ng"). Pēlā hoʻi ka huaʻōlelo kalo, lilo ia i talo ma ka Sāmoa.
- Ka hua leka "h" ma ka Hawaiʻi: Lilo ia i "s" a i ʻole "f" ma ka Sāmoa. E laʻa, ʻo ka hale ma ka Hawaiʻi, lilo ia i fale ma ka Sāmoa. ʻO ka he (māka kikoʻī ʻole) ma ka Hawaiʻi, lilo ia i se ma ka Sāmoa. ʻO ka huaʻōlelo hulu hoʻi, lilo ia i fulu.
- Ka hua leka "w" ma ka Hawaiʻi: Lilo mau kēia i "v" ma ka ʻōlelo Sāmoa. No ka laʻana, ʻo ka wai ma ka Hawaiʻi, ʻo ia ka vai ma ka Sāmoa, a ʻo ka waʻa, ʻo ia ka vaʻa ma ka Sāmoa.
- Ka ʻOkina (ʻ): Ma nā ʻōlelo ʻelua, he mea koʻikoʻi ka glottal stop. Eia naʻe, ma kekahi mau huaʻōlelo Hawaiʻi kahi i loaʻa ai ka ʻokina ma waena o nā vowels, lilo ia i consonant ma ka Sāmoa a i ʻole e mālama ʻia nō ke ʻano glottal. No ka laʻana, ʻo aliʻi ma ka Hawaiʻi, ʻo ia nō ʻo aliʻi ma ka Sāmoa, akā ʻo lani (kahi e loaʻa ai ka 'n' ma ka Hawaiʻi) lilo ia i lagi (me ke kani ng) ma ka Sāmoa.
Ke ʻike ka mea unuhi i kēia mau hoʻololi maʻamau, hiki iā ia ke wānana i ka manaʻo o kekahi huaʻōlelo Sāmoa ma o kona hoʻohālikelike ʻana i kona hoa Hawaiʻi. Eia naʻe, he nui nā huaʻōlelo i loli loa ka manaʻo ma muli o ka moʻomeheu, no laila pono e nānā pono i ka pōʻaiapili.
Mokuna 2: Piliʻōlelo a me ke Kūkulu Hopunaʻōlelo
Loaʻa i nā ʻōlelo Polenekia a pau kahi ʻano analula like loa, ʻo ia hoʻi ka Hāmani-Māka-Piko (Verb-Subject-Object). Hoʻomaka ka hapa nui o nā hopunaʻōlelo me ka hana (action) a i ʻole ka haʻina (predicate). Eia naʻe, ʻokoʻa kekahi mau māka piliʻōlelo no ka wā (tense) a me ke ʻano (aspect). E nānā kākou i kekahi mau laʻana hoʻohālikelike:
1. Nā Māka Wā a me ke ʻAno (Aspect Markers)
Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻohana ʻia kekahi mau hōʻailona no ka hōʻike ʻana i ka wā. Aia ma lalo nei ko lākou mau hoa ma ka ʻōlelo Sāmoa:
- Ka Wā i Hala: Ma ka Hawaiʻi, ʻo ka ua (e laʻa: Ua hele ʻo ia). Ma ka Sāmoa hoʻi, hoʻohana ʻia ka ua ma ke ʻano like (e laʻa: Ua alu ia).
- Ka Hana e Hana ʻia nei: Ma ka Hawaiʻi, hoʻohana ʻia ka ke... nei (e laʻa: Ke heluhelu nei ka haumāna). Ma ka Sāmoa, ʻo ka hoa hoʻohālike ʻo ia ʻo o loʻo (e laʻa: O loʻo faitau le tamaitiiti).
- Ka Hana e Hiki Mai Ana: Ma ka Hawaiʻi, ʻo ka e... ana (e laʻa: E hīmeni ana lāua). Ma ka Sāmoa hoʻi, hoʻohana ʻia ka o le a (e laʻa: O le a pepese i lāʻua).
2. Nā Paniinoa a me ka Hoʻokaʻawale ʻana o ke Kāne a me ka Wahine
Pono ka mea unuhi e makaʻala i ke ʻano o nā paniinoa. Loaʻa i nā ʻōlelo ʻelua ka hoʻokaʻawale ʻana i ka paniinoa pili pū (inclusive) a me ka pili ʻole (exclusive) o ka mea e kamaʻilio ʻia nei, a me ke kūlana pālua (dual). E nānā i kēia papa hōʻike:
- Kāua (Inclusive Dual): Hawaiʻi = kāua | Sāmoa = tāua
- Māua (Exclusive Dual): Hawaiʻi = māua | Sāmoa = māua
- Kākou (Inclusive Plural): Hawaiʻi = kākou | Sāmoa = tatou
- Mākou (Exclusive Plural): Hawaiʻi = mākou | Sāmoa = matou
Inā huikau kēia mau paniinoa ma ka unuhi ʻana, e lilo ana ka hopunaʻōlelo i mea maopopo ʻole a i ʻole e hoʻololi loa ia i ka pilina ma waena o ka mea kākau a me ka mea heluhelu. O ia ke kumu e pono ai ka loiloi pinepine ʻana i ka mea e kamaʻilio ʻia nei.
Mokuna 3: Ka Gagana Faʻaaloalo a me nā Kūlana Hanohano
ʻO ka ʻōlelo Sāmoa, he ʻōlelo ia i hoʻopaʻa hohonu ʻia i loko o ka faʻasāmoa (ka loina Sāmoa). Loaʻa kekahi ʻōnaehana kikoʻī i kapa ʻia ʻo ka gagana faʻaaloalo (respectful language). He mea kūikawā kēia ma mua o ka ʻōlelo Hawaiʻi. ʻOiai he mau huaʻōlelo hanohano ko ka Hawaiʻi e pili ana i ke aliʻi (pēnei me ka hoʻohana ʻana i nā huaʻōlelo e like me "lani" a me ka pale ʻana i kekahi mau inoa kapu), ua paʻa kūhelu ka ʻōlelo Sāmoa i nā pae ʻōlelo like ʻole ʻekolu: ka ʻōlelo maʻamau (gagana masani), ka ʻōlelo hanohano no nā aliʻi (gagana faʻaaloalo), a me ka ʻōlelo a nā tulāfale (orator language).
I ka unuhi ʻana i kekahi haʻiʻōlelo, moʻolelo, a i ʻole kekahi palapala kūhelu mai ka Hawaiʻi a i ka Sāmoa, pono e hoʻoholo i ke kūlana o ka mea nāna ka ʻōlelo. Eia kekahi mau laʻana no ka ʻokoʻa o nā huaʻōlelo ma ka Sāmoa e pili ana i kēia loina:
- Hele (To Go / Come): Kūlana maʻamau = alu | Kūlana no ke aliʻi = maliu mai / susū mai / afio mai. Inā unuhi ʻia "Ua hele mai ke aliʻi," he mea hewa ke kākau ʻana i ka Ua alu mai le aliʻi. ʻO ka unuhi pololei ʻo ia ka Ua afio mai le aliʻi.
- Hale (House): Kūlana maʻamau = fale | Kūlana no ke aliʻi = maota | Kūlana no ka tulāfale (orator) = laoa.
- ʻAi (To Eat): Kūlana maʻamau = ʻai | Kūlana no ke aliʻi = taumafa | Kūlana no ka tulāfale = tausami.
Inā ʻaʻole e hoʻohana ʻia kēia mau huaʻōlelo kūpono ma ka ʻōlelo Sāmoa, hiki ke manaʻo ʻia he hōʻino ia a he hōʻike paha i ka naʻaupō o ka mea kākau. No laila, he mea koʻikoʻi ka hana pū ʻana me kekahi mea mākaukau ma ka faʻasāmoa i ka wā e unuhi ai i nā palapala koʻikoʻi.
Mokuna 4: Ka Preserva ʻana i ke Kaona a me ka Hoʻohālikelike ʻana i nā ʻŌlelo Noʻeau
Ma ka unuhi ʻana i nā moʻokalaleo Polenekia, ʻo ka paʻakikī nui loa ka unuhi ʻana i ke kaona. He loina kaulana kēia ma Hawaiʻi kahi e hūnā ʻia ai ka manaʻo maoli ma lalo o nā huaʻōlelo nani o ke ao kūlohelohe. Ma ka ʻōlelo Sāmoa hoʻi, loaʻa kahi mea like i kapa ʻia he alagaʻupu (ʻōlelo noʻeau e pili ana i nā hanana kahiko) a me ka muāgagana (ʻōlelo noʻeau laulā).
E nānā kākou i ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi kaulana: "E lauhoe mai i ka waʻa." Inā unuhi pololei ʻia kēia me ka manaʻo hua-no-hua ma ka Sāmoa (pēnei: E alo faʻatasi mai le vaʻa), e maopopo nō ka manaʻo pili i ke hoe waʻa ʻana, akā e nalo ana ka hohonu o ke kaona e pili ana i ka hana pū ʻana me ka lōkahi. ʻO kahi ala unuhi maikaʻi aʻe no ka mālama ʻana i ka ʻuhane o ka hopunaʻōlelo, ʻo ia ka hoʻohana ʻana i kekahi ʻōlelo noʻeau Sāmoa kūpono, e like me ka ʻO le auro o le lotogatasi a i ʻole Ua tasi le faʻaaliga e pili ana i ka manaʻo o ka manaʻo hoʻokahi. Ke hōʻike nei kēia i ke koʻikoʻi o ka unuhi manaʻo ma mua o ka unuhi huaʻōlelo.
Mokuna 5: Nā Manaʻo Kōkua Kikoʻī no ka Poʻe Unuhi Mai ka Hawaiʻi i ka Sāmoa
I mea e kūleʻa ai ka hana unuhi ma waena o kēia mau ʻōlelo aloha ʻelua, eia kekahi mau manaʻo kōkua e hahai ai:
- E Aʻo i nā Kumu o ka Faʻasāmoa: He mea nui ka ʻike i ka nohona, ke kāhuli o ka ʻohana (ʻaiga), ka faʻalavelave (nā hanana kaiaulu), a me nā hana a nā aliʻi. ʻO kēia ʻike moʻomeheu ke alakaʻi i kou koho ʻana i nā huaʻōlelo kūpono ma ka unuhi.
- E Hoʻohana i nā Hōʻailona Pela Pono: E mālama pono i ke kahakō a me ka ʻokina. Ma ka ʻōlelo Sāmoa, he mea nui ka pela ʻana i nā huaʻōlelo me ka pololei. E like me ka Hawaiʻi, hiki i ka nalo ʻana o kahi kahakō ke hoʻololi loa i ke ʻano o ka huaʻōlelo (no ka laʻana, ʻo ka māna a me ka mana).
- E Pāpālua i ka Loiloi ʻana: I ka pau ʻana o kāu unuhi mua ʻana, e heluhelu hou i ke kikokikona me ka noʻonoʻo e like me ka mea heluhelu Sāmoa maoli. Inā kani kekahi ʻāpana me ka ʻē a i ʻole e like me ka haole, e hoʻoponopono hou me ka hoʻohana ʻana i nā kiʻi ʻōlelo kūloko.
- Mai Unuhi Koke i nā Inoa Kūpono: ʻO nā inoa wahi a me nā inoa kānaka, pono e mālama ʻia ko lākou pela kumu a i ʻole e hoʻololi ʻia me ka noʻonoʻo kūpono. E laʻa, inā he inoa Hawaiʻi e like me Kamehameha, he mea kūpono ke waiho wale e like me ia, ʻaʻole pono ke hoʻololi i ka Tamehameha ke ʻole he pōʻaiapili kūikawā e koi ana i ia hana.
Ma ka hoʻomaopopo ʻana i ka pilina a me nā ʻokoʻa liʻiliʻi ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Sāmoa, hiki iā kākou ke kūkulu i alahaka paʻa e hiki ai ke hoʻoili pono i ka naʻauao a me ke aloha mai kekahi hanauna a i kekahi hanauna o ka Pākīpika. He hana kapu ka unuhi ʻōlelo, a ma o ka mālama pono ʻana i ke kani o ka ʻōlelo hopena, e mau loa ke ea o ko kākou mau leo kūpuna.