Թարգմանչական արվեստը պահանջում է ոչ միայն երկու լեզուների բառապաշարի տիրապետում, այլև դրանց կառուցվածքային, մշակութային և քերականական առանձնահատկությունների խորը ընկալում։ Հայերենից գալիսերեն (Galician) թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ մարտահրավերների մի ամբողջ շղթա, քանի որ այս լեզուները պատկանում են տարբեր լեզվաընտանիքների և ունեն զարգացման տարբեր պատմական ուղիներ։ Հայերենը՝ որպես հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի ինքնուրույն ճյուղ, իսկ գալիսերենը՝ որպես արևմտառոմանական լեզու, ցուցաբերում են կառուցվածքային հսկայական տարբերություններ, որոնք թարգմանչից պահանջում են բարձր պրոֆեսիոնալիզմ և ճկունություն։
1. Քերականական սեռի խնդիրը. չեզոքությունից դեպի երկբևեռ համակարգ
Ժամանակակից հայերենը զուրկ է քերականական սեռի կատեգորիայից։ Հայերենում գոյականները, ածականները և դերանունները չունեն արական կամ իգական պատկանելություն արտահայտող ձևաբանական հատկանիշներ։ Սա նշանակում է, որ «նա» դերանունը կիրառվում է հավասարապես բոլոր սեռերի համար, իսկ ածականները չեն փոխում իրենց վերջավորությունները՝ կախված այն բանից, թե ինչ առարկա են բնութագրում։
Ի տարբերություն հայերենի, գալիսերենն ունի խիստ արտահայտված քերականական սեռի համակարգ (արական՝ masculino և իգական՝ feminino)։ Գալիսերենում ոչ միայն գոյականներն են բաժանվում սեռերի, այլև դրանց նախորդող հոդերը, դերանունները և հաջորդող ածականները պետք է համաձայնեցվեն սեռով և թվով։ Հետևաբար, հայերենից գալիսերեն թարգմանելիս առաջնային խնդիրներից մեկը համատեքստի միջոցով սեռի նույնականացումն է։ Օրինակ՝ հայերեն «արդյունավետ ղեկավար» արտահայտությունը գալիսերեն թարգմանելիս պետք է ընտրություն կատարվի «un director eficaz» (արական) և «unha directora eficaz» (իգական) ձևերի միջև՝ կախված նրանից, թե ում մասին է խոսքը։
2. Հոլովական համակարգի բախումը նախդիրների հետ
Հայերենն օժտված է հարուստ հոլովական համակարգով (ուղղական, սեռական, տրական, հայցական, բացառական, գործիական և ներգոյական հոլովներ)։ Հայերենում բառերի միջև շարահյուսական կապերն ու տարածական հարաբերությունները հիմնականում արտահայտվում են գոյականների վերջավորությունների փոփոխությամբ (թեքմամբ)։
Գալիսերենը, լինելով անալիտիկ լեզու, գրեթե ամբողջությամբ կորցրել է լատիներենի հոլովական համակարգը։ Բառերի հարաբերությունները նախադասության մեջ արտահայտվում են նախդիրների (de, a, en, con, por, para և այլն) և խիստ շարադասության միջոցով։ Օրինակ, հայերեն բացառական հոլովով դրված «քաղաքից» բառը գալիսերենում արտահայտվում է նախդրի և գոյականի համադրությամբ՝ «dende a cidade» կամ «da cidade»։ Թարգմանչի խնդիրն է ճշգրիտ զուգադրել հայերենի հոլովական իմաստները գալիսերենի համապատասխան նախդիրների և հոդերի հետ, ինչը հաճախ պահանջում է նախադասության կառուցվածքի ամբողջական վերաձևակերպում։
3. Որոշյալ և անորոշ հոդերի կիրառությունը
Հայերենում որոշյալության գաղափարն արտահայտվում է բառի վերջին կցվող «ը» կամ «ն» հոդերի միջոցով, իսկ անորոշության դեպքում հոդ չի կիրառվում կամ օգտագործվում է «մի» դերանունը։ Գալիսերենն ունի հոդերի զարգացած համակարգ, որոնք դրվում են գոյականից առաջ։ Որոշյալ հոդerն են՝ o, a, os, as, իսկ անորոշ հոդերը՝ un, unha, uns, unhas։
Գալիսերեն թարգմանելիս անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև հոդերի և նախդիրների միաձուլման (կոնտրակցիայի) երևույթը, որը բնորոշ է այս լեզվին։ Օրինակ՝ de + o դառնում է do, en + a դառնում է na, a + os դառնում է aos։ Սա պահանջում է գրավոր խոսքի կանոնների անթերի տիրապետում, որպեսզի թարգմանված տեքստը հնչի բնական և քերականորեն անթերի։
4. Բայական համակարգի նրբությունները և «խոնարհվող անորոշ դերբայը»
Գալիսերենի բայական համակարգը չափազանց հարուստ է և բարդ։ Այն պահպանել է լատինական խոնարհումների բազմաթիվ ձևեր, որոնք արտահայտում են կատարված և անկատար անցյալի նուրբ տարբերակումները (pretérito perfecto և pretérito imperfecto)։ Հայերենի անցյալ ժամանակաձևերը թարգմանելիս պետք է շատ զգույշ լինել, քանի որ գալիսերենում գործողության ավարտվածության կամ շարունակականության աստիճանը թելադրում է կոնկրետ ժամանակաձևի ընտրությունը։
Բացի այդ, գալիսերենն ունի մի յուրահատուկ քերականական երևույթ, որը կոչվում է «խոնարհվող անորոշ դերբայ» (infinitivo conxugado)։ Սա ռոմանական լեզուներում հազվագյուտ հանդիպող ձև է (բացի գալիսերենից, առկա է նաև պորտուգալերենում), որտեղ անորոշ դերբայը ստանում է դիմային վերջավորություններ՝ ցույց տալով գործողություն կատարող սուբյեկտը։ Հայերենում նման կառույց չկա. այն սովորաբար թարգմանվում է երկրորդական նախադասությունների կամ դերբայական դարձվածների միջոցով։ Օրինակ՝ «մեր գնալու համար» արտահայտությունը գալիսերենում կարող է արտահայտվել մեկ բառակապակցությամբ՝ «para irmos» (որտեղ irmos-ը ir բայի խոնարհված անորոշ ձևն է առաջին դեմքի հոգնակի թվի համար)։
5. Տեղական ինքնություն, մշակութային իրականություններ և փոխառություններ
Հայկական և գալիսիական մշակույթները ձևավորվել են աշխարհագրական տարբեր միջավայրերում։ Հայաստանի լեռնային, ցամաքային կլիման և պատմական զարգացումը ստեղծել են յուրահատուկ բառապաշար, որը հաճախ դժվար է ուղղակիորեն թարգմանել ատլանտյան, ծովային կլիմա և կելտական ու հռոմեական արմատներ ունեցող Գալիսիայի լեզվով։
Մշակութային իրականությունների (ռեալիաների) թարգմանությունը պահանջում է նկարագրական մեթոդների կամ տեղայնացման (լոկալիզացիայի) կիրառում։ Օրինակ՝ հայկական խոհանոցին, տոներին կամ ավանդույթներին վերաբերող բառերը (լավաշ, խաչքար, տրնդեզ) գալիսերենում պետք է ներկայացվեն բացատրական տրանսլիտերացիայով կամ համապատասխան մշակութային համարժեքների ընտրությամբ, եթե այդպիսիք կան։ Նույնը վերաբերում է գալիսիական ինքնության տարրերին, ինչպիսիք են «morriña» (հայրենիքի հանդեպ կարոտի յուրահատուկ զգացում) կամ «hórreo» (ավանդական հացահատիկի ամբար) բառերը, որոնք հայերեն թարգմանելիս պահանջում են լրացուցիչ մեկնաբանություններ։
6. Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչների համար
Հայերենից գալիսերեն որակյալ թարգմանություն ապահովելու համար խորհուրդ է տրվում հետևել հետևյալ մասնագիտական կանոններին.
- Խուսափե՛ք միջնորդ լեզվի բացասական ազդեցությունից. Քանի որ հայերեն-գալիսերեն ուղիղ բառարանները սակավաթիվ են, թարգմանիչները հաճախ օգտագործում են իսպաներենը կամ անգլերենը որպես միջնորդ։ Սա կարող է հանգեցնել «կալկաների» և իսպանաբանությունների ներթափանցմանը գալիսերեն տեքստ։ Մշտապես ստուգե՛ք գալիսերենի բառապաշարի մաքրությունը պաշտոնական աղբյուրներով (օրինակ՝ Գալիսիական թագավորական ակադեմիայի բառարանով՝ Dicionario da RAG)։
- Ուշադրություն դարձրե՛ք շարադասությանը. Գալիսերենում նախադասության անդամների դասավորությունը ավելի խիստ է, իսկ հայերենում այն ավելի ազատ է։ Պահպանե՛ք Ենթակա-Ստորոգյալ-Լրացում կառուցվածքը գալիսերենում՝ բնական հնչողություն ապահովելու համար։
- Վերլուծե՛ք համատեքստը սեռի որոշման համար. Նախքան թարգմանությունը սկսելը, համոզվեք, որ հստակ գիտեք տեքստի հերոսների կամ հասցեատերերի սեռը՝ ածականների և դերանունների ճիշտ համաձայնեցումն ապահովելու համար։
- Կիրառե՛ք տեղայնացում. Եթե թարգմանում եք մարքեթինգային կամ գրական տեքստեր, մի՛ կատարեք բառացի թարգմանություն։ Փնտրե՛ք դարձվածքների և ասացվածքների այնպիսի համարժեքներ, որոնք հասկանալի և ընդունելի են գալիսիացի ընթերցողի համար։
Այսպիսով, հայերենից գալիսերեն թարգմանությունը բարդ, բայց միաժամանակ հետաքրքիր ստեղծագործական աշխատանք է, որը պահանջում է լեզվաբանական նուրբ զգացողություն և երկու ժողովուրդների մշակութային ժառանգության հարգանք։ Ճիշտ մոտեցման դեպքում թարգմանիչը կարող է կամուրջ հանդիսանալ այս երկու հնագույն և հարուստ մշակույթների միջև՝ ընթերցողին փոխանցելով տեքստի ոչ միայն բառացի իմաստը, այլև դրա իրական հոգին։