Þýðingar á milli tungumála sem tilheyra ólíkum málaættum og eiga sér ólíka sögu eru ávallt flóknar, en þegar um ræðir íslensku og asersku verður verkefnið enn yfirgripsmeira. Íslenska er norðurgermanskt beygingamál sem varðveitt hefur forna strúktúra á meðan aserska er tyrkneskt viðskeytamál (agglutinative language) sem byggir á gerólíkri setningaskipan og málfræðikerfi. Til að tryggja hágæða þýðingu úr íslensku yfir í asersku þarf þýðandinn ekki aðeins að ná tökum á orðabókarmerkingum, allotments og orðtökum, heldur einnig að brúa djúpan málfræðilegan og menningarlegan mun sem skilur þessi tvö málsvæði og samfélög að.
Málfræðilegur munur: Beygingar og málfræðilegt kyn gegn viðskeytum
Stærsta áskorunin við íslensk-aserskar þýðingar liggur í grundvallaruppbyggingu tungumálanna tveggja. Íslenska treystir mjög á flókið beygingakerfi þar sem nafnorð, lýsingarorð, ákveðinn greinir, fornöfn og töluorð beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli), í þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni) og tveimur tölum. Þessi beyging hefur oft í för með sér samhljóðavíxl eða u-hljóðvarp sem breytir stofni orðsins.
Aserska starfar hins vegar á algjörlega annan hátt sem viðskeytamál. Í asersku er málfræðilegt kynhlutleysi algert – tungumálið þekkir ekki kyn og jafnvel persónufornafnið „o“ stendur fyrir hann, hún og það án greinarmunar. Lýsingarorð beygjast heldur ekki í samræmi við nafnorð. Þetta þýðir að þegar þýtt er úr íslensku yfir í asersku þarf þýðandinn oft að finna aðrar leiðir til að skýra kyn persóna eða hluta ef það skiptir máli fyrir samhengið. Hins vegar notar aserska kerfi viðskeyta (suffixes) sem hlaðast aftan á orðstofna til að gefa til kynna föll (sem eru sex talsins í asersku), eignarhlutföll, fleirtölu og sagnbeygingar. Ein asersk orðmynd getur þannig samsvarað heilli setningu í íslensku. Til dæmis getur eitt langt aserskt orð innihaldið upplýsingar um geranda, tíð, staðsetningu og neitun, sem krefst mikillar nákvæmni við greiningu á upprunalega íslenska textanum.
Setningaskipan og orðaröð: Frá vinstri til hægri og öfugt
Önnur veruleg hindrun er orðaröðin í setningum. Íslenska notar almennt orðaröðina Frumlag-Sögn-Andlag (SVO), þótt hún sé sveigjanleg vegna fallbeyginga sem sýna hlutverk orða í setningunni. Í asersku er grunnreglan hins vegar Frumlag-Andlag-Sögn (SOV). Sögnin stendur nánast undantekningarlaust aftast í setningunni og öll lýsandi orð, ákvæðisorð og aukasetningar koma á undan henni.
Þar að auki notar íslenska forsetningar (prepositions) sem standa á undan nafnorðum (t.d. „í húsinu“, „til landsins“), á meðan aserska notar eftirsetningar (postpositions) eða fallendingar sem fylgja á eftir nafnorðinu. Þegar flóknar íslenskar málsgreinar með mörgum aukasetningum og innskotum eru þýddar, er ekki hægt að fylgja íslenska strúktúrnum beint. Þýðandinn verður að endurskipuleggja setninguna frá grunni og færa aðalsögnina aftast í aserska textanum. Ef þetta er ekki gert verður aserski textinn stífur, óskiljanlegur og augljóslega vélrænn.
Læknisfræði, tækni og nýyrðasmíð gegn tökuorðum
Íslensk málstefna er þekkt fyrir málhreinsun (purism) og nýyrðasmíð. Íslendingar búa til ný orð úr innlendum stofnum fyrir nýja tækni, vísindi og menningarfyrirbæri (t.d. tölva, snjallsími, útvarp). Aserska hefur hins vegar allt aðra sögu. Hún hefur orðið fyrir miklum áhrifum frá persnesku, arabísku, rússnesku og nú síðast ensku. Mörg tæknihugtök og alþjóðleg orð eru tekin beint inn í málið með lítilsháttar aðlögun að aserskum rithætti (t.d. kompüter, telefon, radio).
Þegar þýtt er úr íslensku þarf þýðandinn því að átta sig á því að á bak við séríslenskt nýyrði liggur oft alþjóðlegt hugtak sem á sér einfalda hliðstæðu í asersku. Ef reynt er að þýða íslenska nýyrðið bókstaflega yfir á asersku út frá einstökum hlutum þess (eins og að greina „tölva“ sem skylt „tala“ eða „völva“) mun það leiða til alvarlegs misskilnings. Þýðandinn verður að þekkja alþjóðlega hugtakið á bak við íslenska orðið.
Menningarleg staðfæring og merkingarfræðileg blæbrigði
Hverju tungumáli fylgir ákveðinn menningarheimur. Íslenskan er rík af myndmálum sem tengjast náttúru, veðri, sjómennsku og norrænni goðafræði. Hugtök eins og „að sigla sinn eigin sjó“ eða „að koma af fjöllum“ eiga sér enga beina hliðstæðu í asersku menningunni, sem hefur mótast af sögu Kákasuslanda, Silkivegarins og áhrifum frá íslam og nágrannaríkjum. Aserskt myndmál tengist oft gestrisni, fjölskylduböndum, te-menningu og landbúnaði.
Faglegur þýðandi verður því að stunda svokallaða staðfæringu (localization) frekar en hráa þýðingu. Í stað þess að þýða íslensk orðatiltæki beint yfir á asersku þarf að finna aserskt orðatiltæki sem ber sömu tilfinningalegu og röklegu merkingu. Einnig þarf að gæta að kurteisisstigum; aserska notar sérstaka fleirtölumynd sagnarinnar eða fornafnsins („siz“) til að sýna virðingu (formlegt ávarp), sem er ólíkt hinni tiltölulega óformlegu íslensku þar sem allir eru þéraðir örsjaldan eða alls ekki í nútímamáli.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að ná sem bestum árangri við þýðingar á milli þessara ólíku tungumála er mælt með því að fylgja eftirfarandi skrefum:
- Greindu undirliggjandi merkingu: Ekki festast í einstökum orðum eða nýyrðum. Finndu kjarna skilaboðanna í íslenska textanum og endurskrifaðu hann á eðlilegri asersku.
- Fylgdu reglum um hljóðasamræmi (vowel harmony): Í asersku ráðast endingar og viðskeyti af hljóðum stofnorðsins. Gakktu úr skugga um að viðskeytin fylgi þessu kerfi nákvæmlega svo textinn hljómi rétt.
- Varist kynhlutleysið: Gættu þess í frásögnum að lesandinn missi ekki sjónar á því hver er að tala eða um hvern er rætt, þar sem aserska greinir ekki á milli kynja í persónufornöfnum eða sögnum.
- Prófarkalestur móðurmálshafa: Lokaafurðin ætti alltaf að vera lesin yfir af aserskum móðurmálshafa til að tryggja að flæði textans sé náttúrulegt og laust við erlend áhrif í setningagerð.
Mikilvægi vandaðra og faglegra vinnubragða
Sjálfvirkar þýðingarvélar eiga í miklum erfiðleikum með tungumálapör eins og íslensku og asersku vegna skorts á samhliða textagögnum (parallel corpora) á netinu. Þess vegna skila sjálfvirkar þýðingar oft bjagaðri og beinlínis rangri merkingu. Fjárfesting í faglegri, mannlegri þýðingu er lykilatriði fyrir fyrirtæki og stofnanir sem vilja koma skilaboðum sínum á framfæri án þess að tapa trúverðugleika eða valda misskilningi á milli þessara tveggja ólíku en heillandi málsvæða. Með því að brúa bilið með vönduðum hætti opnast ný tækifæri til samstarfs, viðskipta og menningamiðlunar á alþjóðavettvangi.