Þýðingar á milli tungumála sem eiga sér enga sameiginlega sögu, málætt eða landfræðileg tengsl geta verið mikil áskorun, en jafnframt afar gefandi verkefni. Þetta á sérstaklega við þegar þýtt er úr íslensku, norrænu beygingarmáli með flókna beygingarsögu, yfir í kinyarwanda (einnig stundum ritað kínarvanda), sem er bantúmál talað af milljónum manna í Rúanda og nærliggjandi svæðum í Austur-Afríku. Hér er um að ræða tvö gjörólík málkerfi: annars vegar germanskt beygingarmál sem leggur áherslu á fallbeygingar og nýyrðasmíð, og hins vegar samskeytandi (agglutinerandi) Afríkumál sem byggir á flóknu kerfi nafnorðaflokka og sagnatenginga. Í þessari grein verður farið yfir helstu málfræðilegu áskoranirnar, menningarlegan mun og hagnýt ráð til að tryggja hágæða þýðingu sem virkar náttúrulega á markmálinu.
Málfræðilegur strúktúr: Fallbeygingar gegn nafnorðaflokkum
Einn stærsti munurinn á íslensku og kinyarwanda liggur í því hvernig nafnorð og sambeygð orð hegða sér í setningum. Íslenska notar fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) og þrjú málfræðileg kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn). Þessi kyn og föll stýra beygingu lýsingarorða, greinis og ákveðinna fornafna sem standa með nafnorðinu.
Kinyarwanda hefur hins vegar ekkert fallbeygingarkerfi í hefðbundnum skilningi. Þess í stað byggir málið á gríðarlega flóknu kerfi nafnorðaflokka (oftast um 16 til 18 talsins, eftir málfræðilegri greiningu). Hver flokkur einkennist og afmarkast af ákveðnum forskeytum (t.d. umu-, aba-, iki-, ibi-) sem gefa til kynna hvort um sé að ræða fólk, hluti, dýr, tól, hugtök eða fleirtölu. Allt setningakerfið – þar á meðal lýsingarorð, sagnir, sagntengingar og fornöfn – verður að samræmast forskeyti nafnorðsins í gegnum flókið samræmiskerfi (e. concordial agreement). Fyrir þýðanda þýðir þetta að skilja þarf flokkunarkerfi kinyarwanda til hlítar til að forðast alvarlegar málfræðivillur og tryggja að setningarnar flæði rétt.
Samskeyting og flókin sagnakerfi kinyarwanda
Kinyarwanda er samskeytandi mál (agglutinerandi mál). Það þýðir að málfræðilegar upplýsingar, svo sem persóna, tíð, háttur, andlag, staðsetning og jafnvel áhersla, eru límdar saman við sagnrótina sem for- eða eftirskeyti. Þetta er ólíkt íslensku þar sem við notum oft hjálparsagnir eða sjálfstæð fornöfn til að tjá þessar upplýsingar.
Á íslensku gætum við sagt: „Ég gaf þeim það.“ Hér eru fjögur sjálfstæð orð sem þarf að raða rétt upp. Á kinyarwanda er hægt að tjá alla þessa merkingu í einu einasta sagnorði þar sem persónufornöfnin, tíðin og andlagið eru samþætt í einn strúktúr. Þetta krefst þess að þýðandi hafi næmt auga fyrir því hvernig áherslur eru lagðar á mismunandi setningarliði. Ef þýðandi treystir of mikið á orð-fyrir-orð þýðingu úr íslensku yfir í kinyarwanda verður textinn stirður, óeðlilegur og oft algjörlega óskiljanlegur fyrir innfædda málhafa.
Setningafræði og orðaröð: V2-reglan vs. bantúmál
Þótt bæði málin noti almennt grunnorðaröðina SVO (frumlag-sögn-andlag), þá er setningagerðin ólík þegar kemur að aukasetningum, spurnarsetningum og áherslutilfærslum. Íslenska fylgir V2-reglunni (sögnin er alltaf í öðru sæti í sjálfstæðum setningum), sem getur skapað flókna orðaröð þegar fylliliðir eða atviksorð eru færð fremst í setninguna.
Í kinyarwanda eru upplýsingar oft settar fram á beinskeyttari hátt í einni málfræðilegri einingu. Þar sem mikið af upplýsingunum er innbyggt í sagnirnar sjálfar, getur setningagerðin virst einfaldari á yfirborðinu en krefst mikillar nákvæmni við staðsetningu lýsingarorða og eignarfornafna, sem yfirleitt koma á eftir nafnorðinu. Þetta er andstætt íslensku þar sem lýsingarorð standa oftast á undan nafnorðinu sem þau lýsa (t.d. „rauður bíll“ en á kinyarwanda „bíll rauður“).
Menningarleg staðfærsla: Frá norrænum jöklum til þúsund hæða Rúanda
Góð þýðing er aldrei aðeins flutningur á orðum á milli mála; hún er flutningur á milli menningarheima. Íslenska is nátengd norrænni náttúru, kulda, snjó, eldfjöllum, jöklum og sjávarútvegi. Kinyarwanda á aftur á móti djúpar rætur í gróskumiklu landslagi Mið-Afríku, þar sem landbúnaður, fjölskyldutengsl og hitabeltisloftslag móta hversdaginn. Rúanda er oft kallað „land hinna þúsund hæða“ (franska: Pays des Mille Collines) og endurspeglast það í málinu.
Hvernig þýðir maður hugtök eins og „snjór“, „snjóflóð“, „hver“ eða „heiði“ yfir á mál sem á uppruna sinn á svæði þar sem frost og snjór eru óþekkt fyrirbæri? Hér þarf þýðandinn að beita skapandi lausnum:
- Lýsandi þýðingum: Útskýra fyrirbærið fremur en að reyna að finna eitt samsvarandi orð (t.d. lýsa snjó sem „frosnu vatni sem fellur af himni“ eða „hvítum frostkristöllum“).
- Menningarlegum hliðstæðum: Finna hugtök í markmálinu sem hafa svipað gildi eða hlutverk í samfélaginu, jafnvel þótt líkamlegt form þeirra sé ólíkt.
- Lántökum og alþjóðlegum heitum: Nota alþjóðleg heiti eða hugtök úr frönsku eða ensku sem eru vel þekkt í Rúanda, þar sem franska og enska eru einnig opinber mál í landinu ásamt kinyarwanda.
Á sama hátt verður að huga að félagslegum strúktúr. Kinyarwanda hefur afar ríkan orðaforða yfir fjölskyldutengsl, virðingarstig og samfélagslegar athafnir sem eiga sér enga beina hliðstæðu í hinu frekar einstaklingsmiðaða íslenska samfélagi. Virðing fyrir eldra fólki og yfirmönnum endurspeglast beint í málfræðilegu vali á kinyarwanda.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja að þýðingin verði bæði málfræðilega rétt og menningarlega viðeigandi ættu þýðendur að fylgja þessum lykilráðum:
- Skilgreindu markhópinn nákvæmlega: Kinyarwanda er talað af fólki með ólíkan bakgrunn. Texti sem er ætlaður ungu fólki í borgum og bæjum eins og Kígalí getur innihaldið meiri áhrif frá ensku og frönsku, á meðan texti fyrir eldri málhafa á landsbyggðinni krefst klassískara og hreinna málsniðs.
- Varastu beinar þýðingar á orðatiltækjum: Forðastu að þýða íslensk orðasambönd eða myndmál beint. Setningar og frasar eins og „að leggja höfuðið í bleyti“ eða „það er rúsínan í pylsuendanum“ missa algjörlega marks og verða ruglandi. Þess í stað ætti að leita að samsvarandi kinyarwanda málsháttum eða orðatiltækjum sem lýsa sömu hugsun.
- Samstarf við innfædda málhafa: Þar sem kinyarwanda er lifandi mál í örri þróun, sérstaklega hvað varðar tækniheiti, viðskiptahugtök og nútímatækni, er bráðnauðsynlegt að fá innfæddan málhafa (e. native speaker) til að lesa yfir og staðfesta þýðinguna.
- Gættu að tónfalli og kurteisi: Kinyarwanda hefur skýrar málfræðilegar og félagslegar reglur um kurteisi og virðingu. Þýðandi verður að gæta þess að viðeigandi virðingarstig sé notað miðað við samhengi textans og samskiptavenjur á staðnum.
Samantekt
Að þýða á milli íslensku og kinyarwanda er flókin en heillandi brúarsmíð á milli tveggja ólíkra menningarheima og málkerfa. Með því að skilja og virða málfræðilegan strúktúr beggja mála – frá íslenskum fallbeygingum til kinyarwanda nafnorðaflokka og samskeytingar – og með því að sýna menningarlegum blæbrigðum næmni, geta þýðendur búið til vandaðan texta sem nær tilgangi sínum og hljómar eðlilega í eyrum þeirra sem málið tala.