Кыргыз жана албан тилдеринин структуралык айырмачылыктары
Кыргыз тилинен албан тилине которуу процесси — бул эки ар башка тил үй-бүлөсүнө таандык, түзүлүшү жана өнүгүү тарыхы таптакыр башкача болгон тилдик системалардын кагылышуусу. Кыргыз тили түрк тилдеринин үй-бүлөсүнө кирип, агглютинативдүү түзүлүшкө ээ болсо, албан тили индоевропа тилдер үй-бүлөсүнүн өзгөчө бир бутагын түзүп, флективдүү-аналитикалык мүнөзгө ээ. Бул эки тилдин ортосундагы эң биринчи жана негизги айырмачылык — сүйлөмдүн түзүлүшү (синтаксис). Кыргыз тилинде сүйлөм мүчөлөрүнүн тартиби туруктуу болуп, ээ-толуктооч-баяндооч (SOV) схемасы боюнча курулат. Башкача айтканда, этиш дайыма сүйлөмдүн аягында келет. Ал эми албан тилинде сүйлөм түзүлүшү негизинен ээ-баяндооч-толуктооч (SVO) схемасына баш иет, бирок контекстке жараша сөздөрдүн тартиби кыйла эркин өзгөрүшү мүмкүн.
Котормочу кыргызча сүйлөмдү албан тилине которууда текстти механикалык түрдө сөзмө-сөз которбостон, сүйлөмдүн бүтүндөй синтаксистик структурасын кайрадан курушу керек. Кыргыз тилиндеги татаал сүйлөмдөр, өзгөчө чакчыл жана сын-сыпат тактоочтук конструкциялар албан тилине которулганда бир нече жөнөкөй сүйлөмдөргө бөлүнүп же тиешелүү байланыш сөздөрүнүн жардамы менен башкача курулат. Бул котормочудан эки тилдин тең синтаксистик өзгөчөлүктөрүн терең түшүнүүнү талап кылат.
Грамматикалык категориялардын айырмачылыгы жана аларды трансформациялоо
Грамматикалык деңгээлде кыргыз жана албан тилдеринин ортосунда олуттуу айырмачылыктар бар, алар котормо процессинде чоң тоскоолдуктарды жаратат. Алардын биринчиси — зат атоочтордун род (жыныс) категориясы. Кыргыз тилинде грамматикалык род түшүнүгү таптакыр жок. Ал эми албан тилинде зат атоочтор, сын атоочтор жана ат атоочтор эркек (mashkullore), аял (femërore) жана сейрек кездешүүчү орто (asnjanëse) родго бөлүнөт. Бул кыргыз тилинен албан тилине которууда кошумча маалыматты издөөгө мажбур кылат. Мисалы, кыргыз тилиндеги "ал кетти" деген сүйлөмдү албан тилине которуу үчүн сөз ким жөнүндө (эркекпи же аялбы) болуп жатканын аныктап, тиешелүү түрдө "ai iku" (ал-эркек) же "ajo iku" (ал-аял) деп которуу керек.
Кийинки маанилүү айырмачылык — белгилүүлүк жана белгисиздик категориясы. Албан тилинде зат атоочтор белгилүү (артикль менен) жана белгисиз формада колдонулат. Кыргыз тилинде бул категория атайын грамматикалык көрсөткүчкө ээ эмес, бирок табыш жөндөмөсүнүн мүчөлөрү, шилтеме ат атоочтору же сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби аркылуу туюнтулат. Котормочу кыргыз текстиндеги зат атоочтун контексттик маанисин талдап, албан тилине которууда анын белгилүү же белгисиз формасын туура тандашы зарыл.
Ошондой эле, жөндөмө системасын салыштыруу да маанилүү. Кыргыз тилинде 6 жөндөмө бар болсо, албан тилинде 5 жөндөмө колдонулат. Бирок албан тилинде жөндөмө маанилери көбүнчө предлогдордун жардамы менен ишке ашат. Кыргыз тилиндеги агглютинативдүү мүчөлөр (мисалы, -га, -дан, -до) албан тилине которулганда тиешелүү предлогдорго жана жөндөмө формаларына айланат. Бул болсо тилдик айкалыштарды кылдат тандап алууну талап кылат.
Маданий реалияларды жана идиомаларды которуунун ийкемдүү ыкмалары
Кыргыз жана албан элдеринин маданияты, жашоо шарты жана тарыхый өнүгүүсү бири-биринен кыйла айырмаланат. Кыргыз маданияты көчмөн турмуш, тоолуу аймактар жана Орто Азия салты менен тыгыз байланышса, албан маданияты Балкан жарым аралынын, Жер ортолук деңизинин жана ар кыл империялардын таасиринде калыптанган. Ушундан улам, тилдерде эквиваленти жок лексика (реалиялар) көп кездешет.
Кыргыз тилиндеги "журт", "жайлоо", "кымыз", "бешбармак", "түндүк" сыяктуу сөздөрдү албан тилине которууда түздөн-түз котормо табуу мүмкүн эмес. Бул учурда котормочу бир нече стратегияны колдонот:
- Транслитерация же транскрипция: Сөздүн тыбыштык формасын сактоо менен албан алфавитине ылайыкташтыруу (мисалы, "kumiz", "beshbarmaq") жана шилтемелерде же тексттин ичинде кыскача түшүндүрмө берүү.
- Сүрөттөмө котормо: Реалиянын маанисин албан тилиндеги сөздөр менен чечмелеп берүү. Мисалы, "жайлоо" сөзүн "kullotë verore në male" (тоодогу жайкы жайыт) деп түшүндүрүүгө болот.
- Функционалдык эквивалентти колдонуу: Эгерде максат маалыматты жалпылаштырып берүү болсо, мааниси жакын түшүнүктөрдү пайдалануу.
Ошондой эле, албан тилиндеги өзгөчө маданий түшүнүктөрдү кыргызчалоодо да ушундай эле кыйынчылыктар туулат. Мисалы, албан элинин улуттук өзгөчөлүгүн мүнөздөгөн "Besa" (сөз берүү, ант, меймандостук кепилдиги) деген түшүнүктү кыргыз тилине жөн гана "убада" деп которуу сөздүн маданий жүгүн толук ачып бербейт. Аны "антка бекемдик" же "ыйык убада" деп тереңдетип чечмелөө зарыл болот.
Кыргыз-албан котормочулары үчүн маанилүү сунуштар жана кеңештер
Кыргыз тилинен албан тилине сапаттуу котормо жасоо үчүн төмөнкү практикалык кеңештерди эске алуу сунушталат:
- Ортомчу тилдерди колдонууда этият болуу: Кыргыз жана албан тилдеринин ортосундагы түз сөздүктөр өтө аз же дээрлик жок болгондуктан, котормочулар көп учурда орус, түрк же англис тилдерин ортомчу катары колдонушат. Бул учурда маанилик бурмалоолорго жол бербөө үчүн түпнуска тексттин түпкү маанисин ар дайым ортомчу тилдин контекстинен сырткары да текшерип туруу абзел. Өзгөчө түрк тили аркылуу которууда түрк жана кыргыз тилдериндеги мааниси окшош эмес сөздөргө көңүл буруу керек.
- Сүйлөмдөрдү фрагментациялоо: Кыргыз тилиндеги чакчыл катарлар менен созулган узун сүйлөмдөрдү албан тилине которууда аларды кыска, логикалык жактан так аяктаган сүйлөмдөргө бөлүү сунушталат. Бул албан тилиндеги окумдуулукту жана стилистикалык табигыйлыкты камсыз кылат.
- Модалдуулук жана сылыктык формалары: Кыргыз тилиндеги сылыктык формалары (мисалы, "сиз", "барасызбы") албан тилиндеги сылыктык формаларына (ju/Ju формасы) туура келерин текшерип, тексттин расмийлик даражасын сактоо керек.
- Терминологиялык тактык: Эки тилдин тең юридикалык, техникалык жана медициналык терминологиясын терең өздөштүрүү зарыл. Зарыл учурда эл аралык терминдердин албан жана кыргыз тилдериндеги кабыл алынган варианттарын салыштырып колдонуу сунушталат.
Кыргыз тилинен албан тилине которуу — бул жөн гана сөздөрдү алмаштыруу эмес, эки башка дүйнө таанымды, маданиятты жана логикалык ой жүгүртүү системасын бири-бирине жакындатуу өнөрү. Жогоруда аталган тилдик айырмачылыктарды жана ыкмаларды эске алуу менен котормочу текстинин тактыгын, табигыйлыгын жана маданий шайкештигин камсыз кыла алат.