ဘာသာစကားတစ်ခုမှ အခြားဘာသာစကားတစ်ခုသို့ ပြန်ဆိုခြင်းသည် ရိုးရှင်းသော စကားလုံးချင်း လဲလှယ်ခြင်းမျှသာ မဟုတ်ဘဲ မတူညီသော ယဉ်ကျေးမှု၊ အတွေးအခေါ်နှင့် သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံများကို ပေါင်းကူးပေးရသည့် အနုပညာတစ်ရပ် ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဖြစ်သော မြန်မာဘာသာစကား (Burmese) နှင့် အင်ဒို-ယူရိုပီယံ ဘာသာစကားမိသားစုဝင် ဖြစ်သော ရှေးဟောင်း လတ်တင်ဘာသာစကား (Latin) တို့အကြား ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် အလွန်စိတ်ဝင်စားစရာကောင်းသလို စိန်ခေါ်မှုများစွာလည်း ရှိပါသည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာဘာသာစကားမှ လတ်တင်ဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် အဓိက သဒ္ဒါကွာခြားချက်များ၊ စိန်ခေါ်မှုများနှင့် အသုံးဝင်မည့် ဘာသာပြန်နည်းလမ်းများကို အသေးစိတ် ရှင်းလင်းတင်ပြသွားပါမည်။
ဘာသာစကားနှစ်ခု၏ သမိုင်းကြောင်းနှင့် နောက်ခံ နှိုင်းယှဉ်ချက်
မြန်မာဘာသာစကားသည် အရှေ့တောင်အာရှတွင် အဓိကပြောဆိုသော သံပြောင်းသံပါဝင်သည့် (Tonal)၊ ကြိယာနောက်ပိတ်စကားလုံးများဖြင့် သဒ္ဒါကို ဖော်ပြသည့် ဘာသာစကားတစ်ခု ဖြစ်သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင် လတ်တင်ဘာသာစကားသည် ဥရောပတိုက်ရှိ ခေတ်သစ်ဘာသာစကားများစွာ၏ အခြေခံရင်းမြစ် ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်း၏ သဒ္ဒါစနစ်သည် စကားလုံးများ၏ အဆုံးသတ်ပုံစံ ပြောင်းလဲမှု (Inflection) ပေါ်တွင် လုံးဝအခြေခံထားသည်။ လတ်တင်သည် ရောမအင်ပါယာ၏ တရားဝင်ဘာသာစကား ဖြစ်ခဲ့ပြီး လက်ရှိတွင် ကမ္ဘာ့သိပ္ပံ၊ ဥပဒေ၊ နှင့် ဆေးပညာရပ်များတွင် ဝေါဟာရအဖြစ် တွင်ကျယ်စွာ ဆက်လက်အသုံးပြုနေဆဲ ဖြစ်သည်။ ဤမတူညီသော သမိုင်းကြောင်းနောက်ခံများနှင့် ဖွဲ့စည်းပုံများကြောင့် ဘာသာပြန်ဆိုသူများသည် ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံကို နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း နားလည်ထားရန် လိုအပ်သည်။
ဝါကျတည်ဆောက်ပုံနှင့် စကားလုံးအစီအစဉ် (Word Order)
မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb - SOV) ပုံသေစနစ်ကို တင်းကြပ်စွာ အသုံးပြုသည်။ ဥပမာ - "မောင်မောင် စာအုပ်ဖတ်သည်" ဟူသော ဝါကျတွင် 'မောင်မောင်' (Subject)၊ 'စာအုပ်' (Object) နှင့် 'ဖတ်သည်' (Verb) တို့သည် သတ်မှတ်ထားသော အစဉ်အတိုင်း ရှိရမည်။ လတ်တင်ဘာသာစကားတွင်မူ စကားလုံးများ၏ ဝါကျအတွင်း တည်နေရာသည် အလွန်ပင် လွတ်လပ်မှု ရှိသည်။ လတ်တင်သည် ဝိဘတ်စနစ် (Case System) ရှိသောကြောင့် ကတ္တား သို့မဟုတ် ကံကို ဝါကျ၏ မည်သည့်နေရာတွင် ထားရှိစေကာမူ အဓိပ္ပာယ် ပြောင်းလဲမသွားပေ။ သို့သော်လည်း ကန္ဓဝင်လတ်တင် (Classical Latin) တွင် SOV ပုံစံသည် ပုံမှန်အသုံးအများဆုံး ပုံစံတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာဘာသာမှ ပြန်ဆိုရာတွင် စကားလုံးအစီအစဉ် ကွဲပြားမှုကို လိုက်လျောညီထွေရှိအောင် ပြန်ဆိုနိုင်သော်လည်း၊ လတ်တင်ဘာသာစကား၏ ကဗျာဆန်ဆန် သို့မဟုတ် စကားပြေပုံစံ အရေးအသားများတွင် စကားလုံးအစီအစဉ်ကို စနစ်တကျ ပြောင်းလဲအသုံးပြုရန် လိုအပ်သည်။
နာမ်ဝိဘတ်စနစ်နှင့် နောက်ဆက်တွဲပစ္စည်းများ နှိုင်းယှဉ်ချက်
မြန်မာဘာသာတွင် နာမ်တစ်ခု၏ သဒ္ဒါအခန်းကဏ္ဍကို ဝါကျအတွင်း ဖော်ပြရန်အတွက် "သည်/က"၊ "ကို"၊ "၏/ရဲ့"၊ "၌/တွင်" စသည့် နောက်ဆက်တွဲပစ္စည်းများ (Particles/Postpositions) ကို နာမ်၏နောက်တွင် တွဲဖက်အသုံးပြုသည်။ လတ်တင်ဘာသာစကားတွင်မူ ဤသဘောတရားကို နာမ်၏ နောက်ပိတ်အက္ခရာများ ပြောင်းလဲမှု (Declensions) ဖြင့် ဖော်ပြသည်။ လတ်တင်တွင် နာမ်ဝိဘတ် (Noun Cases) အဓိက ၆ မျိုး ရှိပြီး ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်များသည် မြန်မာဘာသာနှင့် အောက်ပါအတိုင်း ဆက်စပ်လျက်ရှိသည်။
| လတ်တင် ဝိဘတ် (Case) | လုပ်ဆောင်ချက် | မြန်မာဘာသာ နောက်ဆက်တွဲပစ္စည်းနှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက် |
|---|---|---|
| Nominative | ဝါကျ၏ ကတ္တား (Subject) ကို ပြသည် | သည်၊ က |
| Genitive | ပိုင်ဆိုင်ခြင်း (Possession) ကို ပြသည် | ၏၊ ရဲ့ |
| Dative | လက်ခံသူ သို့မဟုတ် သွယ်ဝိုက်သောကံကို ပြသည် | အား၊ ထံသို့ |
| Accusative | တိုက်ရိုက်ကံ (Direct Object) ကို ပြသည် | ကို |
| Ablative | ထွက်ခွာရာ၊ အကြောင်းရင်း သို့မဟုတ် နည်းလမ်းကို ပြသည် | မှ၊ ဖြင့်၊ ကြောင့် |
| Vocative | ခေါ်ဆိုခြင်း သို့မဟုတ် လိပ်မူပြောဆိုခြင်းကို ပြသည် | အို...၊ အရှင်... |
မြန်မာဘာသာမှ လတ်တင်သို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ဘာသာပြန်သူသည် မြန်မာနာမ်များ၏ နောက်ကွယ်ရှိ ဝိဘတ်အဓိပ္ပာယ်ကို သေချာစွာ ဆန်းစစ်ပြီး လတ်တင် နာမ်အစုများ (Declension Classes) အလိုက် မှန်ကန်သော ဝိဘတ်နောက်ပိတ်ပုံစံများကို ရွေးချယ်အသုံးပြုရပါမည်။ ၎င်းသည် လတ်တင်ဘာသာပြန်ခြင်း၏ အခြေခံအကျဆုံးနှင့် အရေးကြီးဆုံးသော အဆင့်ဖြစ်သည်။
ကြိယာပုံစံများနှင့် ကာလဖော်ပြချက်များ (Verb Conjugation)
လတ်တင်ဘာသာစကား၏ ကြိယာစနစ်သည် အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး စနစ်ကျလှသည်။ ကြိယာတစ်ခုသည် ၎င်း၏နောက်ပိတ်ပုံစံ ပြောင်းလဲခြင်း (Conjugation) အားဖြင့် ကာလ (Tense) ၆ မျိုး၊ စိတ်ထားပုံစံ (Mood) ၃ မျိုး၊ အသံ (Voice) ၂ မျိုး၊ ပုဂ္ဂိုလ် (Person) ၃ မျိုးနှင့် အနည်းအများ (Number) ၂ မျိုးတို့ကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖော်ပြနိုင်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ ကြိယာကို ပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် အနည်းအများအတွက် ပုံစံပြောင်းရန် မလိုအပ်ဘဲ "သည်"၊ "ခဲ့သည်"၊ "မည်"၊ "နေသည်" စသည့် ကာလပြ နောက်ဆက်တွဲ ပစ္စည်းများကိုသာ ထည့်သွင်းပေးရသည်။
ထို့ကြောင့် မြန်မာမှ လတ်တင်သို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ဝါကျတွင် ဖော်ပြထားသော သို့မဟုတ် မြှုပ်ကွယ်ထားသော ကတ္တား၏ သဘာဝကို သေချာစွာ စိစစ်ရန် လိုအပ်သည်။ လတ်တင်တွင် ကြိယာနောက်ပိတ်ကပင် ကတ္တားကို ညွှန်ပြနေသောကြောင့် ကတ္တားနာမ်စားများ (Pronouns) ကို အထူးအလေးပေးလိုသည့် အခြေအနေမှလွဲ၍ ထည့်သွင်းရေးသားရန် မလိုအပ်ပေ။
နာမဝိသေသနနှင့် ကိန်းညွှန်းများ သဘောတရား (Adjectives and Numbers)
လတ်တင်ဘာသာစကားတွင် နာမဝိသေသန (Adjectives) များသည် ၎င်းတို့ အထူးပြုသော နာမ်၏ လိင် (Gender)၊ ကိန်း (Number - အနည်း/အများ) နှင့် ဝိဘတ် (Case) တို့နှင့် လိုက်လျောညီထွေရှိရန် အမြဲတမ်း ပုံစံပြောင်းလဲရသည်။ လတ်တင်တွင် နာမ်များကို အမျိုးသားလိင် (Masculine)၊ အမျိုးသမီးလိင် (Feminine) နှင့် အလယ်အလတ်လိင် (Neuter) ဟူ၍ သုံးမျိုး ခွဲခြားထားသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ နာမ်၏လိင်ကို လိုက်၍ နာမဝိသေသနများ ပြောင်းလဲခြင်း မရှိပေ။ ဥပမာ - "ကောင်းသောလူ"၊ "ကောင်းသောအမျိုးသမီး"၊ "ကောင်းသောအရာ" ဟူသော စကားစုများတွင် "ကောင်းသော" ဟူသော နာမဝိသေသနသည် ပုံစံမပြောင်းလဲပေ။ သို့သော် လတ်တင်ဘာသာတွင်မူ အထူးပြုမည့် နာမ်၏ လိင်အလိုက် "bonus vir" (ကောင်းသောလူ)၊ "bona femina" (ကောင်းသောအမျိုးသမီး)၊ "bonum templum" (ကောင်းသောဘုရားကျောင်း) ဟူ၍ နောက်ပိတ်များ လုံးဝကွဲပြားခြားနားသွားသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာဘာသာစကားမှ လတ်တင်သို့ ပြန်ဆိုရာတွင် သက်ဆိုင်ရာ နာမ်၏ လိင်ကို ဦးစွာ ရှာဖွေအတည်ပြုရန်မှာ အထူးအရေးကြီးလှသည်။
ကြိယာ၏ သဒ္ဒါသဘောတရားများနှင့် သွယ်ဝိုက်ဝါကျများ (Indirect Discourse)
လတ်တင်ဘာသာစကားတွင် သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်း (Indirect Discourse သို့မဟုတ် Accusative and Infinitive Construction) သည် အလွန်အရေးကြီးသော သဒ္ဒါစနစ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မူရင်းပြောဆိုသူ၏ စကားကို တဆင့်ပြန်လည်ပြောပြရာတွင် သို့မဟုတ် စိတ်ကူး၊ ထင်မြင်ချက်များကို ဖော်ပြရာတွင် လတ်တင်ဘာသာသည် တိုက်ရိုက်ဝါကျမှ ကြိယာကို Infinitive (မူလကြိယာပုံစံ) သို့ ပြောင်းလဲပြီး၊ ကတ္တားကို Accusative ဝိဘတ်အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးရသည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ ဤကဲ့သို့ ရှုပ်ထွေးသော သဒ္ဒါပြောင်းလဲမှုများ မရှိဘဲ "ဟု ပြောသည်"၊ "ဟု ထင်သည်" စသည့် စကားလုံးများကိုသာ ဝါကျနောက်တွင် ကပ်၍ အသုံးပြုသည်။ ဥပမာ - "သူ ရောက်လာပြီဟု သူပြောသည်" ကို လတ်တင်သို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ၎င်းသဒ္ဒါစနစ်ကို အထူးသတိပြု၍ ပြောင်းလဲရမည်ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့ ကွဲပြားခြားနားလှသော သဒ္ဒါစနစ်များကို နားမလည်ဘဲ တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုမည်ဆိုပါက ဘာသာပြန်ချက်သည် ဖတ်ရဆိုးပြီး အဓိပ္ပာယ်လွဲချော်သွားမည် ဖြစ်သည်။
ယဉ်ကျေးမှုနှင့် စကားလုံးများ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားမှု
မြန်မာဘာသာစကားသည် ဗုဒ္ဓဘာသာ ယဉ်ကျေးမှု၊ အရှေ့တိုင်း ဓလေ့ထုံးတမ်းများနှင့် ရောယှက်နေပြီး လတ်တင်ဘာသာစကားမှာမူ ဂရိ-ရောမ ဒဏ္ဍာရီများ၊ အနောက်တိုင်း ဒဿနများနှင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာရေး သမိုင်းကြောင်းများနှင့် နက်ရှိုင်းစွာ ဆက်နွှယ်နေသည်။ ထို့ကြောင့် အချို့သော စကားလုံးများကို တိုက်ရိုက် ဘာသာပြန်ဆိုရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ဥပမာ - မြန်မာဘာသာရှိ "ကံ" (Karma)၊ "သံသရာ" (Samsara) စသည့် ဗုဒ္ဓဘာသာဆိုင်ရာ သဘောတရားများကို လတ်တင်သို့ ပြန်ဆိုရာတွင် ၎င်းနှင့် အနီးစပ်ဆုံး တူညီသော သဘောတရား သို့မဟုတ် ရှင်းလင်းချက်များကိုသာ အသုံးပြုနိုင်သည်။ အလားတူပင် လတ်တင်ဘာသာစကားရှိ ဥပဒေရေးရာနှင့် နိုင်ငံရေးရာ အသုံးအနှုန်းများ (ဥပမာ- "Res publica", "Imperium") တို့ကို မြန်မာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင်လည်း သမိုင်းဝင် အဓိပ္ပာယ်ကို သေချာစွာ နားလည်ပြီးမှသာ အနီးစပ်ဆုံး အဓိပ္ပာယ်ရှိသော စကားလုံးများကို ရွေးချယ်သင့်သည်။
မြန်မာ-လတ်တင် ဘာသာပြန်သူများအတွက် အသုံးဝင်သော နည်းလမ်းကောင်းများ
- သဒ္ဒါအခြေခံကို ကျွမ်းကျင်အောင် လုပ်ပါ- လတ်တင်ဘာသာ၏ နာမ်ပြောင်းလဲမှုစနစ် (Noun Declensions) ၅ မျိုးနှင့် ကြိယာပြောင်းလဲမှုစနစ် (Verb Conjugations) ၄ မျိုးကို လုံးဝကျွမ်းကျင်အောင် လေ့ကျင့်ထားပါ။
- ဝါကျ၏ ဆိုလိုရင်းကို ဦးစားပေးပါ- စကားလုံးတစ်လုံးချင်းစီကို တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းသည် အဓိပ္ပာယ်မရှိသော ဝါကျများကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မူရင်းဝါကျ၏ အဓိက ဆိုလိုရင်းနှင့် အတွေးအခေါ်ကို ဦးစွာနားလည်အောင် လုပ်ပြီးမှ လတ်တင်ဝါကျ တည်ဆောက်ပုံသို့ ပြောင်းလဲပါ။
- ယုံကြည်စိတ်ချရသော အဘိဓာန်များကို သုံးပါ- ခေတ်သစ် မြန်မာ-လတ်တင် တိုက်ရိုက်အဘိဓာန် ရှားပါးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကြားခံအဖြစ် အသုံးပြုကာ Oxford Latin Dictionary သို့မဟုတ် Lewis and Short Latin Dictionary စသည့် စံပြအဘိဓာန်များကို ကိုးကားပါ။
- ရှေးဟောင်းပုံစံနှင့် ခေတ်သစ်ပုံစံကို ခွဲခြားပါ- သင်ပြန်ဆိုလိုသော စာသားသည် ရှေးဟောင်း ဂန္ထဝင်စာပေပုံစံလား သို့မဟုတ် သိပ္ပံနည်းကျ ခေတ်သစ်လတ်တင် (Neo-Latin) ပုံစံလားဆိုသည်ကို သတ်မှတ်ပြီး သင့်လျော်သော အရေးအသားကို ရွေးချယ်ပါ။
မြန်မာဘာသာစကားမှ လတ်တင်ဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် ခက်ခဲသော လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်သော်လည်း ဘာသာစကားနှစ်ခုစလုံး၏ သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှု နောက်ခံများကို စနစ်တကျ လေ့လာဆန်းစစ်မည်ဆိုပါက အလွန်တန်ဖိုးရှိပြီး တိကျကောင်းမွန်သော ဘာသာပြန်ဆိုချက်များကို ထုတ်လုပ်နိုင်မည် ဖြစ်သည်။ စဉ်ဆက်မပြတ် လေ့ကျင့်အားထုတ်ခြင်းသည်သာလျှင် ဤထူးခြားသော ဘာသာပြန်အနုပညာတွင် အောင်မြင်မှုရရှိရန် တစ်ခုတည်းသော သော့ချက်ဖြစ်ပေသည်။