Тарҷумаи байни забонҳое, ки ба оилаҳои комилан гуногуни забонӣ тааллуқ доранд, ҳамеша яке аз вазифаҳои мураккабтарин ва ҷолибтарин барои тарҷумонҳо ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ, ҳамчун як шохаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ (гурӯҳи эронӣ) ва забони кхмерӣ (забони расмии Камбоҷа), ки ба оилаи забонҳои австроосиёӣ мансуб аст, аз ҷиҳати сохтор, грамматика ва фарҳанг фарқҳои куллӣ доранд. Ин мақола ба таҳлили амиқи раванди тарҷума, нозукиҳои забоншиносӣ ва пешниҳоди маслиҳатҳои муфид барои тарҷумонҳо бахшида шудааст.
Асосҳои сохтории забонҳо: Муқоисаи синтаксис
Яке аз фарқиятҳои асосие, ки тарҷумон ҳангоми кор бо забонҳои тоҷикӣ ва кхмерӣ дучор мешавад, тартиби калимаҳо дар ҷумла мебошад. Ин омил омодагии махсуси зеҳниро талаб мекунад, зеро тарҷумаи калима ба калима (тарҷумаи аслӣ) метавонад маънои ҷумларо комилан халалдор кунад.
- Тартиби калимаҳо дар забони тоҷикӣ: Забони тоҷикӣ одатан аз сохтори SOV (Subject-Object-Verb / Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) пайравӣ мекунад. Яъне, феъл дар охири ҷумла ҷойгир мешавад. Масалан: "Ман китобро хондам".
- Тартиби калимаҳо дар забони кхмерӣ: Забони кхмерӣ сохтори SVO (Subject-Verb-Object / Мубтадо - Феъл - Пуркунанда)-ро истифода мебарад, ки ба забони англисӣ монанд аст. Масалан, ҳамон ҷумла дар кхмерӣ чунин сохта мешавад: "Ман хондам китоб" (Khnhom read seaubphou).
Барои тарҷумон зарур аст, ки ҷумлаи тоҷикиро пурра хонда, маънои феълро дар охир дарк кунад ва сипас ҳангоми тарҷума ба кхмерӣ онро дар маркази ҷумла ҷойгир намояд. Ин раванд тағйироти куллии синтаксисиро талаб мекунад.
Нозукиҳои грамматикӣ ва набудани флексия дар забони кхмерӣ
Забони тоҷикӣ дорои категорияҳои муайяни грамматикӣ, аз ҷумла баъзе унсурҳои флективӣ (тағйирёбии шакли калимаҳо) мебошад, ҳарчанд нисбат ба забонҳои дигари ҳиндуаврупоӣ соддатар аст. Баръакс, забони кхмерӣ забони комилан аналитикӣ (ё изолятсионӣ) мебошад. Ин чӣ маъно дорад?
Дар забони кхмерӣ калимаҳо шакли худро тағйир намедиҳанд. Дар он ҷо пасвандҳои ҷамъбандӣ, бандакҳои феълӣ барои шахсу шумора ва замонҳои грамматикии мураккаб мавҷуд негаштаанд. Ҳамаи ин консепсияҳо тавассути калимаҳои махсуси ёрирасон, зарфҳои замон ва заминаи умумии матн (контекст) ифода меёбанд.
Ифодаи замон дар тарҷума
Дар забони тоҷикӣ мо замонҳои гузашта, ҳозира ва ояндаро бо тағйир додани шакли феъл ва истифодаи пасвандҳо (масалан: рафтам, меравам, хоҳам рафт) нишон медиҳем. Дар забони кхмерӣ феъл ҳамеша дар шакли аввалаи худ боқӣ мемонад. Барои нишон додани замони гузашта аз калимаҳои ёрирасон ба монанди "ban" (ки маънои гирифтан ё тавонистанро дорад ва ҳамчун нишондиҳандаи замони гузашта пеш аз феъл меояд) ё зарфҳои замон мисли "дирӯз", "соли гузашта" истифода мебаранд. Тарҷумон бояд бодиққат бошад, то замони дурусти амалро аз матни тоҷикӣ дақиқ ба кхмерӣ гузаронад, бе он ки матнро бо калимаҳои ёрирасони зиёдатӣ вазнин кунад.
Шумора ва исмҳо
Исмҳо дар забони кхмерӣ категорияи шумораи ҷамъро бо пасвандҳо (мисли "-ҳо" ё "-он" дар тоҷикӣ) ифода намекунанд. Барои нишон додани шумораи зиёд, калимаҳои муайянкунанда ба монанди "бисёр", "баъзе" ё рақамҳо ҳамроҳ бо калимаҳои махсуси ҳисобӣ (классификаторҳо) истифода мешаванд. Классификаторҳо дар забони кхмерӣ аҳамияти бузург доранд ва вобаста ба навъи ашё (одамон, ҳайвонот, ашёи дароз, ашёи ҳамвор) фарқ мекунанд. Ин яке аз мушкилоти асосии тарҷумонони тоҷикзабон аст, зеро дар забони тоҷикӣ истифодаи калимаҳои ҳисобӣ (мисли "нафар", "сар", "дона") ихтиёрӣ ё маҳдуд аст, вале дар кхмерӣ онҳо ҳатмӣ мебошанд.
Фарҳанг ва системаи мураккаби эҳтиром (Honorifics)
Забони кхмерӣ ба фарҳанги бостонии буддоӣ ва сохтори анъанавии ҷомеа зич алоқаманд аст. Ин робита дар истифодаи васеи системаи калимаҳои эҳтиром (Honorifics) зоҳир мешавад. Вобаста ба он ки кӣ бо кӣ суҳбат мекунад, тарҷумон бояд калимаҳои комилан гуногунро интихоб кунад.
Дар забони тоҷикӣ мо одатан барои ифодаи эҳтиром аз ҷонишини "Шумо" ва феълҳои ҷамъ истифода мебарем. Дар забони кхмерӣ бошад, барои гуфтугӯ бо одамони оддӣ, роҳибони буддоӣ, аъзои оилаи шоҳона ва пиронсолон ҷонишинҳо ва ҳатто феълҳои комилан алоҳида мавҷуд мебошанд. Масалан, калимаи "хӯрдан" ё "хоб рафтан" вобаста ба мақоми иҷтимоии шахс метавонад якчанд муодили комилан гуногун дошта бошад. Хатогӣ дар ин самт метавонад ҳамчун беҳурматии шадид қабул карда шавад. Тарҷумон бояд заминаи иҷтимоии матни манбаъро хуб бидонад.
Хатти кхмерӣ ва мушкилоти транслитератсия
Забони тоҷикӣ алифбои кириллиро истифода мебарад, ки дорои сохтори муайяни фонетикӣ ва ҳарфҳои равшан аст. Забони кхмерӣ бошад, хатти хоси худро дорад, ки аз алифбои қадимаи ҳиндии Браҳмӣ сарчашма мегирад. Ин хат аз чап ба рост навишта мешавад, вале дар он байни калимаҳо фосила (пробел) гузошта намешавад. Фосила танҳо барои нишон додани анҷоми ҷумла ё ибора истифода мешавад.
Ин хусусият барои тарҷумоне, ки бо истифода аз технологияҳои компютерӣ ва абзорҳои тарҷумонӣ (CAT Tools) кор мекунад, душвориҳо эҷод мекунад. Набудани фосилаҳо метавонад боиси хатогиҳо дар ҷудокунии калимаҳо ва тарҷумаи автоматӣ гардад. Илова бар ин, транслитератсияи номҳои тоҷикӣ ба кхмерӣ ва баръакс омодагии хуби фонетикиро талаб мекунад, зеро садоҳои ин ду забон ба ҳамдигар мувофиқати садфоиза надоранд.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумаи муваффақ
Барои ба даст овардани тарҷумаи босифат ва табиӣ аз тоҷикӣ ба кхмерӣ, риояи тавсияҳои зерин муфид хоҳад буд:
- Аз сохтори аслӣ озод шавед: Кӯшиш накунед, ки ҷумлаи тоҷикиро калима ба калима тарҷума кунед. Аввал маънои умумиро дарк намоед, сипас онро мувофиқи қоидаҳои синтаксиси кхмерӣ (SVO) аз нав созед.
- Мақоми иҷтимоии алоқаро муайян кунед: Пеш аз оғози тарҷума муайян кунед, ки матни шумо барои кӣ пешбинӣ шудааст ва дар он кадом сатҳи эҳтиром бояд риоя шавад (расмӣ, ғайрирасмӣ, динӣ ва ғайра).
- Истифодаи дурусти калимаҳои ҳисобӣ: Ҳангоми тарҷумаи шумораҳо ба кхмерӣ, ҳамеша классификатори мувофиқро пайдо кунед. Масалан, барои китобҳо классификатори алоҳида ва барои ҳайвонот алоҳида истифода мешавад.
- Ҳамкорӣ бо гӯяндагони бумӣ (Native Speakers): Азбаски забони кхмерӣ дорои нозукиҳои зиёди контекстӣ мебошад, ҳамеша тавсия дода мешавад, ки матни ниҳоӣ аз ҷониби як муҳаррири бумии кхмерзабон таҳрир карда шавад. Ин кор барои пешгирӣ кардани ибораҳои ғайритабиӣ кӯмак мекунад.
- Идоракунии истилоҳоти фарҳангӣ: Калимаҳое, ки ба фарҳанг, дин ва таърихи тоҷикон алоқаманданд (масалан, номҳои таомҳо, расму оинҳо), бояд бо тавзеҳоти кӯтоҳ ё тавассути тасвири маъно тарҷума шаванд, то барои хонандаи кхмерӣ фаҳмо бошанд.
Хулосаи лингвистӣ
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба кхмерӣ на танҳо гузаронидани калимаҳо аз як забон ба забони дигар, балки пул сохтан байни ду фарҳанги комилан мухталиф аст. Муваффақияти тарҷумон дар ин самт аз қобилияти ӯ барои гузаштан аз доираи маҳдуди сохторҳои грамматикии тоҷикӣ ва қабул кардани табиати аналитикию контекстии забони кхмерӣ вобаста аст. Бо риояи қоидаҳои синтаксисӣ, таваҷҷуҳ ба ҷанбаҳои фарҳангӣ ва истифодаи системаи дурусти эҳтиром, метавон тарҷумаи дақиқ, равон ва касбӣ омода намуд.