די איבערזעצונג פונעם יידישן לשון אויף גרוזיניש שטעלט מיט זיך פאר אן אייגנארטיקן און פאסינירנדן בריק צווישן צוויי איבערלעבונגען און צוויי גאר אונטערשיידלעכע שפראך-משפחות. יידיש, א גערמאנישע שפראך מיט טיפע סעמיטישע און סלאווישע שיכטן, טראגט אין זיך די גאנצע היסטאריע און קולטור פון דעם אשכנזישן יידנטום. אויף דער אנדערער זייט, גרוזיניש (קארטוועליש) געהערט צו דער קארטוועלער שפראך-פאמיליע, אן אפגעזונדערטע שפראך-גרופע מיט אייגענע אוראלטע ארטאגראפישע און גראמאטיקאלישע כללים וואס זענען כמעט איינציק אין דער וועלט. דאס פארבינדן די צוויי שפראכן דורך איבערזעצונג פאדערט פיל מער ווי בלויז אן ווערטערבוך; עס פאדערט א טיפע פארשטאנד פון די קולטורעלע קאנטעקסטן, היסטארישע באציאונגען, און די פארשידענע פילאזאפיעס וואס ליגן אונטער יעדן אויסדרוק.
פאר איבערזעצער וואס ארבעטן אין דעם פעלד, איז וויכטיק צו באגרייפן אז יעדער טעקסט – צי עס איז א היסטארישער דאקומענט, א ליטעראריש ווערק, אדער א מאדערנע רעקלאמע – פאדערט א פונקציאנעלע גלייך-וואָג צווישן דעם מקור און דעם ציל-טעקסט. די גרוזינישע לייענערשאפט האט א רייכע קולטורעלע ירושה און אן אויסגעצייכנטע סענסיטיוויטעט צו פאעזיע און ליטעראטור, וואס מיינט אז א גוטע איבערזעצונג מוז זיין פליסיק און פאעטיש, אפהיטנדיק דעם ארגינעלן גייסט פון די יידישע שרייבערס ווי שלום עליכם, יצחק באשעוויס זינגער אדער מאני לייב.
די היסטארישע פארבינדונג צווישן די צוויי פעלקער איז טאקע נישט זייער באקאנט, אבער יידן האבן געוואוינט אין גרוזיע שוין פאר איבער צוויי טויזנט יאר. די גרוזינישע יידן האבן אבער גערעדט גרוזיניש אדער קיוורולי (קיברולי - א יידיש-גרוזינישער דיאלעקט), בשעת די אשכנזישע יידן וואס האבן זיך באזעצט אין גרוזיע אין דעם 19טן יארהונדערט האבן מיטגעברענגט די יידישע שפראך. היינט-צו-טאגס, ווען מיר ווילן איבערזעצן קלאסישע אשכנזישע ווערק אדער היסטארישע ארכיוון פארן גרוזינישן עולם, שטויסן מיר זיך אן אין טיפע לינגוויסטישע און סטרוקטורעלע מניעות וואס פאדערן ספעציעלע טעכניקן פונעם איבערזעצער.
סינטאַקטישע און גראַמאַטיקאַלישע סטרוקטורן: פֿון V2 צו ערגאַטיוו
די גרעסטע סטרוקטורעלע אונטערשיידן צווישן יידיש און גרוזיניש ליגן אין דער גראמאטיק און סינטאקס. יידיש פאלגט נאך די גערמאנישע סינטאקטישע כללים, ספעציעל די "V2" רעגל (דער ווערב מוז קומען אלס דער צווייטער עלעמענט אין א הויפט-זאץ). די סוביעקט-ווערב-אביעקט (SVO) סטרוקטור איז די נארמאלע פארם, כאטש זי קען זיך ענדערן לויט דעם דאזיקן כלל. גרוזיניש, פון דער אנדערער זייט, האט א פיל מער פלעקסיבלע ווארט-ארדענונג, אבער זי איז בעיקר אן SOV שפראך (סוביעקט-אביעקט-ווערב). דער ווערב טענדעט צו שטיין ביים סוף פון דעם זאץ, וואס פאדערט פונעם איבערזעצער צו רעקאנסטיטואירן די גאנצע סטרוקטור פונעם זאץ כדי עס זאל קלינגען נאטירלעך אין גרוזיניש.
דערצו איז גרוזיניש אן אגלוטינאטיווע שפראך מיט א גאר קאמפליצירטער ווערב-סיסטעם. איין איינציקער גרוזינישער ווערב קען ארייננעמען אינפארמאציע וועגן דעם סוביעקט, דעם דירעקטן אביעקט, און דעם אומדירעקטן אביעקט דורך פארשידענע פרעפיקסן און סופיקסן (פאליפערסאנאליזם). דאס איז שטארק אונטערשיידלעך פון יידיש, וואו מען ניצט באזונדערע פראנאמען און פרעפאזיציעס (ווי "איך שרייב צו דיר"). נאך א וויכטיקער פונקט איז די ערגאטיוו-אבסאלוטיוו אליינמענט אין גרוזיניש, וואו דער סוביעקט פון א טראנזיטיוון ווערב אין דעם פארגאנגענהייט-צייט קומט אין א באזונדערן קעיס (ערגאטיוו), בשעת אין יידיש בלייבט דער סוביעקט שטענדיק אין נאמינאטיוו. אן איבערזעצונג-מוסטער וואס איז גראמאטיש ריכטיג אין איין שפראך קען זיך אינגאנצן צעפאלן אויב מען פרואווט עס איבערצוקאפירן ווארט-ביי-ווארט. אן איבערזעצער מוז זיין גאר פארזיכטיק מיט די דאזיקע גראמאטיקאלישע טראנספארמאציעס כדי אויסצומיידן גראבע טעותים אין די גרוזינישע זאצן.
שריפט סיסטעמען: פֿון אלף-בית צו כּתב מְחֶדרוּלִי
די וויזועלע טראנספארמאציע צווישן די צוויי שפראכן איז אויך דראמאטיש. יידיש ווערט געשריבן מיט אותיות פון דעם העברעאישן אלף-בית, רעכטס-צו-לינקס, און ניצט א קאמבינאציע פון קאנסאנאנטן און וואקאלן (למשל, עין פאר "e", אלף פאר "a" אדער "o"). גרוזיניש ווערט געשריבן מיט דעם אייגנארטיקן "מחדרולי" (Mkhedruli) אלפאבעט, וואס האט 33 אותיות און ווערט געשריבן לינקס-צו-רעכטס. דער אלפאבעט האט נישט קיין גרויסע און קליינע אותיות (קאפיטאלן), וואס שאפט אן אינטערעסאנטע ארויספארדערונג ווען מען דארף איבערזעצן אייגענע נעמען, טיטלען אדער די אנהייב פון א זאץ פונעם יידישן טעקסט.
ביי דער דיגיטאליזאציע און פובליקאציע פון די איבערזעצונגען, מוז מען זיכער מאכן אז די קאמפיוטער-סיסטעמען שטיצן ביידע ריכטונגען (RTL פאר יידיש און LTR פאר גרוזיניש). דאס ריכטיקע פארמאטירן פון די דאקומענטן, פארגראפן, און ציטאטן פאדערט טעכנישע קאמפעטענץ כדי צו פארמיידן אומארדנונג אין די שורות. אויך מוז דער איבערזעצער קענען טראנסליטערירן נעמען און געאגראפישע באגריפן פון איין סיסטעם אויף דער אנדערער, היטנדיק דעם ארגינעלן קלאנג אבער צופאסנדיק עס צו די פאנעטישע כארקאטעריסטיקעס פון דער גרוזינישער שפראך.
קולטורעלע נואַנסן און לאָקאַליזאַציע: די נשמה פונעם טעקסט
שפראך איז נישט בלויז א זאמלונג פון ווערטער; זי איז דער שפיגל פון א קולטור. יידיש איז באקאנט מיט אירע יידיש-ספעציפישע אויסדרוקן, אידיאמען, און רעליגיעזע באגריפן וואס שטאמען פון דעם תנ"ך און דעם תלמוד (למשל: "מזל-טוב", "נשמה", "קבצן", "עולם-הבא"). דאס איבערזעצן די דאזיקע באגריפן אויף גרוזיניש – א לאנד מיט אן אוראלטער קריסטלעך-ארטאדאקסישער טראדיציע – פאדערט גרויס סענסיטיוויטעט. אויב מען דארף איבערזעצן דעם באגריף "מצוה", קען א דירעקטע איבערזעצונג פארלירן דעם טיפן יידישן באדייט; דעריבער מוז דער איבערזעצער באשליסן צי צו ניצן אן עקוויוואלענט ווי "კეთილი საქმე" (א גוטע קאנסעקווענץ / א גוטע טאט) אדער צו האלטן דאס ארגינעלע ווארט און צוגעבן אן ערקלערונג אין א פוסנאטע.
אזוי אויך זענען די רייכע יידישע הומאר-עלעמענטן און שפיציקע פאלק-ווערטער שווער צו טראנספערירן. די אייגנארטיקע הומאריסטישע אנדייטונגען און זידל-ווערטער (קללות) אין יידיש האבן א ספעציעלן ריטם וואס איז אפט שווער נאכצושטעלן אין גרוזיניש. אן ערשטקלאסיגער איבערזעצער וועט נישט בלויז איבערזעצן די ווערטער, נאר ער וועט זוכן אן ענלעכן אידיאם אין דער גרוזינישער פאלק-ליטעראטור וואס קען ארויסרופן די זעלבע עמאציאנעלע רעאקציע ביים לייענער. דאס מיינט לאקאליזאציע אויף דעם העכסטן ניווא.
לעקסישע און אידיאָמאַטישע אַדאַפּטאַציע
יידיש איז באקאנט פאר איר גרויסער צאל ווערטער וואס שטאמען פון לשון-קודש און האבן א ספעציפישן רעליגיעזן אדער קולטורעלן טעם. למשל, די ווערטער "שבת", "כשר", "צדיק", "טרייף", "חבר" אדער "דאווענען" זענען נישט פשוטע ווערטער וואס מען קען איבערזעצן מיט איין ווארט אין א צווייטער שפראך. ווען מען איבערזעצט אויף גרוזיניש, מוז מען פארשטיין דעם קאנטעקסט: צי זוכט דער לייענער א פילאזאפישן באגריף, אדער א לעגאלן באגריף? פאר "שבת" קען מען נוצן דעם גרוזינישן ווארט "შაბათი" (shabati), וואס שטאמט טאקע פון דעם זעלבן ווארצל, אבער זיין קולטורעלער אפקלאנג אין א קריסטלעך-גרוזינישער סביבה איז אינגאנצן אנדערש. דער "צדיק" קען איבערגעזעצט ווערן ווי "მართალი ადამიანი" (א גערעכטער מענטש) אדער "წმინდანი" (א הייליקער), אבער יעדער אויסוואל ענדערט די טעאלאגישע אנדייטונג.
אן אנדערע שוועריקייט איז די באנוץ פון סלאווישע און דייטשע השפעות אין יידיש. ווערטער ווי "בובע", "זיידע", "טאַטע", "מאַמע" האבן אן עקסטרעמען עמאציאנעלן ווארעמקייט אין יידיש. גרוזיניש האט אויך א גאר ווארעמע משפחה-טערמינאלאגיע (ווי "დედა" [deda] פאר מאמע, און "მამა" [mama] פאר טאטע – יא, פארקערט ווי אין יידיש!), און א גוטער איבערזעצונג-ספעציאליסט דארף קענען אויסנוצן די דאזיקע שפראך-ווארעמקייטן כדי צו האלטן די סענטימענטאלע סביבה פונעם טעקסט.
די ראָלע פֿון מאָדערנער טעכנאָלאָגיע אין דער איבערזעצונג-אַרבעט
היינט-צו-טאגס שפילט די דיגיטאלע טעכנאלאגיע אן אלץ-גרעסערעראלע אין דעם לעבן פון פראפעסיאנעלע איבערזעצער. כאטש מאשין-איבערזעצונג (ווי גוגל טראנסלייט אדער קינסטלעכע אינטעליגענץ) האט געמאכט גרויסע פראגרעס, איז די פארבינדונג צווישן יידיש און גרוזיניש נאך אלס גאר שוואך אין די אויטאמאטישע סיסטעמען. דאס איז ווייל ביידע שפראכן ווערן פאררעכנט ווי "נידעריק-רעסורס שפראכן" (low-resource languages) אין דער וועלט פון קאמפיוטער-לינגוויסטיק, מיט ווייניקערע פארגליכענע דיגיטאלע טעקסטן וואס זענען בנימצא אויף דעם אינטערנעט.
דאס מיינט אז דער איבערזעצער קען זיך נישט פארלאזן אויף אויטאמאטישע איבערזעצונג-מכשירים. מען מוז ארבעטן מאנועל, בויען אייגענע גלאסארן און ניצן קאט-מכשירים (CAT tools) צו האלטן קאנסעקווענטקייט אין דער טערמינאלאגיע. פארשונג אין דיגיטאלע ארכיוון, ווי דעם יידישן ביכער-צענטער (Yiddish Book Center) און גרוזינישע נאציאנאלע ביבליאטעקן, איז אוממיטבאר פאר יעדן איבערזעצונג-פראיעקט.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
כדי צו דערגרייכן אן עפעקטיווע און קולטורעל-אקוראטע איבערזעצונג פון יידיש אויף גרוזיניש, זענען דא עטלעכע פראקטישע שריט וואס יעדער פראפעסיאנאל מוז פאלגן:
- פארשטיין די שיכטן פון יידיש: יידיש פארמאגט פארשידענע דיאלעקטן (ליטוויש, פויליש, אוקראיניש) און שיכטן (דייטשמעריש, לשון-קודש קאמפאנענטן). אידענטיפיצירן דעם מקור-דיאלעקט און דעם היסטארישן פעריאד פונעם טעקסט איז דער ערשטער קריטישער שריט פאראן.
- באַהערשן די גרוזינישע ווערב-מאָרפֿאָלאָגיע: די קאמפלעקסע גרוזינישע ווערב-קאניוגאציעס מוזן זיין פערפעקט אפגעשטעלט. קליינע ענדערונגען אין די פאר-ווערבן (preverbs) קענען אינגאנצן ענדערן דעם אספעקט אדער די ריכטונג פון דער אקציע.
- ניצן פוסנאָטעס מיט מאָס: ווען מען טרעפט טיפע רעליגיעזע אדער היסטארישע טערמינען וואס האבן נישט קיין קיין שום עקוויוואלענט אין גרוזיניש, איז בעסער צו ניצן א קורצע פוסנאטע איידער צו שאפן א פאלשע איבערזעצונג וואס ענדערט דעם היסטארישן אמת.
- איבער לייענען מיט א נאטירלעכן גרוזינישן רעדנער: נאכן פארענדיקן די איבערזעצונג, זאל א גרוזינישער רעדנער, וואס פארשטייט אויך די ליטערארישע נארמען, איבערקוקן דעם טעקסט כדי צו פארזיכערן אז די סענטענס-סטרוקטורן און די פאעטישע פליסיקייט זענען אויסגעהאלטן.