Hizkuntzen arteko itzulpena ez da hitzez hitzeko bihurketa soil bat, bi mundu kultural eta estrukturalen arteko zubia baizik. Euskararen eta tajikeraren (Tajikistango hizkuntza ofiziala) arteko harremana aztertzerakoan, jatorri eta familia erabat ezberdinetako bi hizkuntzaren aurrean gaude. Euskara hizkuntza bakartua eta aglutinatzailea da, lerrokadura ergatiboa duena. Tajikera, berriz, indoeuropar familien adar iraniarrekoa da, egitura analitikoagoa duena, alfabeto zirilikoan idazten dena eta lerrokadura nominatibo-akusatiboa erabiltzen duena. Artikulu honek bi hizkuntza hauen arteko itzulpen-prozesuan agertzen diren erronka nagusiak, egiturazko desberdintasunak eta itzultzaile profesionalentzako aholku praktikoak aztertzen ditu.
1. Lerrokadura Sintaktikoa eta Kasuen Egitura
Euskararen ezaugarri nagusietako bat bere egitura ergatibo-absolutiboa da. Trantsitibotasunaren arabera, subjektuak marka desberdina hartzen du: subjektu trantsitiboak (nork) ergatiboaren marka (-ek) darama, eta subjektu intrantsitiboak zein objektu zuzenak absolutiboaren marka (markarik gabea) daramate. Tajikera, aitzitik, hizkuntza nominatibo-akusatiboa da. Subjektua beti kasu nominatiboan doa (markatu gabea), eta objektu zuzen zehatzak akusatiboko atzizkia (-ro) hartzen du.
Itzulpen-prozesuan, ezinbestekoa da egitura hau aldatzea. Adibidez, "Gizonak etxea ikusi du" esaldian, "gizonak" ergatiboan dago eta "etxea" absolutiboan. Tajikera itzultzean, subjektua ("gizon") nominatiboan jarri behar da, eta objektua ("etxe") akusatiboan, atzizkia gehituz: "Mard xonaro did" (Gizonak etxea ikusi zuen). Itzultzaileak kontu handiz jokatu behar du euskara bezalako hizkuntza ergatibo baten ñabardurak tajikeraren sistema akusatiboan behar bezala egokitzeko, agentziaren eta norabidearen zentzua galdu gabe.
2. Morfologia: Aglutinaziotik Egitura Analitikoetara eta Izofatera
Euskara hizkuntza aglutinatzaile indartsua da; izen-sintagmetan kasu-markak, postposizioak eta mugatzaileak atzizki bidez lotzen zaizkio erroari (adibidez, etxe-an, etxe-tik, etxe-arentzat). Tajikera, aldiz, bere garapenean kasu gramatikal gehienak galdu dituen hizkuntza da, eta preposizioen bidez zein "izofat" (ezafe) izeneko egituraren bidez adierazten ditu harreman sintaktikoak.
- Preposizioen erabilera: Euskarazko ablatiboa (-tik) tajikeraz az preposizioaren bidez adierazten da. Adibidez, "etxetik" tajikeraz "az xona" da. Zuzeneko helmuga (-ra) adierazteko, ba preposizioa erabiltzen da: "etxera" -> "ba xona".
- Izofat eraikuntza: Tajikera eta pertsieraren ezaugarri berezia da. Izen bati adjektibo bat edo genitibo bat lotzeko, -i atzizki laburra gehitzen zaio lehen hitzari. Esaterako, euskarazko "etxeko atea" edo "etxearen atea" tajikeraz "dari xona" da ("dar" = atea, "-i" = izofat marka, "xona" = etxea).
Diferentzia morfologiko honek itzultzeari abiadura eta fluxu ezberdina ematen dio. Euskarazko hitz bakarreko deklinabide konplexuak tajikeraz hitz anitzeko egitura analitiko bihurtzen dira, eta horrek esaldiaren luzera eta erritmoa aldatzen ditu. Euskarazko flexionatutako hitz bakarraren barruan dagoen informazio semantiko guztia despaketatu behar da tajikerazko preposizio eta izofat egituretan banatzeko.
3. Aditz-Sistemak eta Ebidentzialtasunaren Ñabardurak
Euskarazko aditz-sistema oso aberatsa da, adizki sintetikoak eta analitikoak konbinatzen dituena, eta subjektuarekin (nor), objektu zuzenarekin (nork) eta zeharkakoarekin (nori) adostasun polipertsonala duena. Tajikeraz, aditz-adostasuna monopertsonala da (subjektuarekin bakarrik adosten da), baina aditz-aspektu eta modalitate ugari ditu.
Erronka handienetako bat tajikerazko aditz-sistemak duen ebidentzialtasun kategoria da (turkiar hizkuntzen eraginez garatutakoa). Tajikeraz, iraganeko ekintza bat kontatzean, adizkiak adieraz dezake hiztuna ekintzaren lekuko izan den ("iraganeko zuzena") edo ekintza hori beste norbaitek esanda edo zeharkako frogengatik ondorioztatu duen ("iraganeko kontatua/presuntziozkoa"). Euskaraz ez dago kategoria gramatikal zehatzik horretarako (aditzondoak edo modalizatzaileak erabili behar dira, adibidez "omen" edo "bide"). Euskaratik tajikerara itzultzean, testuinguruari erreparatu behar zaio ekintza nola transmititu den jakiteko eta tajikerazko aditz forma egokia hautatzeko, zehaztasun informatiboa gal ez dadin.
4. Alfabeto Aldaketa eta Idazkera Zirilikoaren Transkripzioa
Euskarak alfabeto latindarra erabiltzen du. Tajikera, aldiz, alfabeto zirilikoz idazten da 1940. urtetik, eta errusierazko letrez gain, berezko soinuetarako sei letra berezi ditu: ӣ, ӯ, ҳ, ҷ, қ, ғ. Izan era, tajikerazko fonemak latindar alfabetora aldatzean (edo alderantziz) transliterazio arau zehatzak jarraitu behar dira.
Izen propioak, toponimoak eta termino teknikoak itzultzean, ezinbestekoa da transkripzio fonetiko zaindua egitea. Adibidez, euskarazko "Donostia" tajikerazko grafiara egokitu behar da soinuak errespetatuz. Era berean, tajikerazko izenak euskaraz idazteko, Euskaltzaindiaren arauak eta alfabeto zirilikotik euskarara transkribatzeko gomendioak aplikatu behar dira. Horrek bermatzen du testu teknikoetan eta administratiboetan izen propioen eta lekuen izenen koherentzia mantentzea.
5. Gomendio Praktikoak Itzultzaile Profesionalentzat
Euskararen eta tajikeraren arteko itzulpen zuzena oso gutxitan egiten denez (normalean errusiera, ingelesa edo gaztelania erabiltzen baitira tarteko hizkuntza gisa), prozesuan mezuaren jatorrizko ñabardurak gal daitezke. Itzulpenaren kalitatea bermatzeko, honako gomendio hauek jarraitzea oposatzen da:
- Zeharkako itzulpenaren arriskuak saihestu: Tarteko hizkuntza bat erabiltzen denean, jatorrizko testuko egitura ergatiboen zentzua eta indar pragmatikoa mantentzen direla ziurtatu behar da, zeharkako hizkuntzak ez ditzan ñabardura horiek ezabatu.
- Kultura-lokalizazioa: Tajikistanen eragin kultural persiarra eta islamikoa oso indartsuak dira. Euskarazko esamolde kulturalak edo metaforak tajikeraren testuinguru kulturalera moldatu behar dira, esanahi baliokidea duten formula lokalak bilatuz.
- Izofat egituren zaintza: Tajikera idaztean, izofat loturak egokiak direla ziurtatu behar da, esaldien zentzua ez lausotzeko eta irakurgarritasun ona izateko.
- Gramatika genero falta: Kontuan izan bi hizkuntzek ez dutela genero gramatikalik izenetan. Horrek itzulpena errazten du beste hizkuntza indoeuropar batzuekin alderatuta, ez baitago genero-komunztadurarik egin beharrik.
Laburbilduz, euskaratik tajikerara itzultzeak hizkuntzalaritzaren arlo desberdinen ezagutza sakona eskatzen du. Egitura ergatibotik akusatiborako jauziak, aglutinaziotik izofatera igarotzeak eta ebidentzialtasun bezalako ñabardura modalei arreta jartzeak bihurtzen du lan hau benetako erronka profesional eta artistikoa.