မြန်မာဘာသာစကား (Burmese) နှင့် ဇင်ဘာဘွေနိုင်ငံတွင် အဓိကပြောဆိုသော ရှိုနာဘာသာစကား (Shona) တို့သည် သမိုင်းကြောင်း၊ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် ဘာသာစကား မိသားစုချင်း လုံးဝကွဲပြားခြားနားသော ဘာသာစကားများ ဖြစ်ကြသည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် တရုတ်-တိဗက် (Sino-Tibetan) ဘာသာစကားမိသားစုတွင် ပါဝင်ပြီး ရှိုနာဘာသာစကားမှာမူ နိုင်ဂျာ-ကွန်ဂို (Niger-Congo) မိသားစုဝင် ဘန်တူး (Bantu) ဘာသာစကားတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့ ကွဲပြားခြားနားလွန်းသော ဘာသာစကားနှစ်ခုအကြား တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် စိန်ခေါ်မှုများစွာရှိပြီး ဘာသာစကားဖွဲ့စည်းပုံ၊ သဒ္ဒါစနစ်နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အကွဲအပြဲများကို စနစ်တကျနားလည်ရန် လိုအပ်သည်။ ဤဆောင်းပါးတွင် မြန်မာဘာသာမှ ရှိုနာဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ရာတွင် ကြုံတွေ့ရမည့် နာမ်စနစ်၊ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက်များအပြင် အောင်မြင်သော ဘာသာပြန်မှုဖြစ်စေရန် လိုက်နာရမည့် အကြံပြုချက်များကို အသေးစိတ် ဖော်ပြပေးသွားမည်ဖြစ်သည်။
၁။ ဝါကျတည်ဆောက်ပုံ ခြားနားချက် (Syntax Rules: SOV vs SVO)
ဘာသာပြန်သူတစ်ဦးအတွက် အဓိကအကျဆုံး စိန်ခေါ်မှုမှာ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံစနစ် ကွဲပြားခြင်းဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားသည် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb: SOV) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ ဝါကျတစ်ကြောင်း၏ အဓိကအချက်ဖြစ်သော ကြိယာသည် ဝါကျ၏အဆုံးတွင် အမြဲရှိနေတတ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် "ကျွန်တော် သစ်သီးစားသည်" ဟူသော ဝါကျတွင် "စားသည်" ဟူသော ကြိယာသည် နောက်ဆုံးတွင် ရှိသည်။
သို့သော် ရှိုနာဘာသာစကားသည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကဲ့သို့ ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ (Subject-Verb-Object: SVO) စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ ၎င်းဝါကျကို ရှိုနာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုလျှင် "Ndinodya michero" (ကျွန်တော် - စားသည် - သစ်သီးများ) ဟု ပြန်ဆိုရမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာဘာသာမှ ရှိုနာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် အတွေးအမြင်နှင့် စကားလုံးအစီအစဉ်ကို ခေါင်းပြန်ဒီဂရီ ပြောင်းလဲရန် လိုအပ်ပြီး၊ ဝါကျရှည်များတွင် သတင်းအချက်အလက်များ မလွတ်သွားစေရန် အထူးဂရုပြုရမည် ဖြစ်သည်။
၂။ နာမ်အုပ်စုစနစ်နှင့် သဟဇာတဖြစ်မှုစနစ် (Noun Class System and Agreement)
ရှိုနာဘာသာစကား၏ အထူးခြားဆုံးနှင့် အရှုပ်ထွေးဆုံး သဒ္ဒါစနစ်မှာ နာမ်အုပ်စုစနစ် (Noun Classes) ဖြစ်သည်။ ရှိုနာဘာသာတွင် နာမ်များကို ၎င်းတို့၏ သဘာဝ (လူ၊ တိရစ္ဆာန်၊ အပင်၊ ကိရိယာ၊ နာမ်ကတ္တား စသည်) အပေါ် မူတည်၍ အုပ်စုပေါင်း ၂၀ ကျော် ခွဲခြားထားသည်။ ဤနာမ်အုပ်စုတစ်ခုစီတွင် သီးခြား ရှေ့ဆက်ပစ္စည်းများ (Prefixes) ရှိကြသည်။
ပို၍ခက်ခဲသောအချက်မှာ ဝါကျအတွင်းရှိ နာမ်နှင့် ဆက်စပ်နေသော နာမဝိသေသန၊ ကြိယာနှင့် နာမ်စားများအားလုံးသည် ထိုနာမ်၏ အုပ်စုနှင့် ကိုက်ညီအောင် ပြောင်းလဲပေးရသည့် သဘောတူညီမှုစနစ် (Concordial Agreement) ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ မြန်မာဘာသာစကားတွင်မူ "တစ်ယောက်၊ တစ်ကောင်၊ တစ်ခု" စသည့် ပစ္စည်းပြပုဒ်များ (Classifiers) ကိုသာ နာမ်နှင့်တွဲသုံးသော်လည်း ဝါကျတစ်ခုလုံးရှိ အခြားစကားလုံးများ ပြောင်းလဲသွားခြင်းမရှိပေ။ ရှိုနာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် မူရင်းနာမ်၏ အမျိုးအစားကို မှန်ကန်စွာ ခွဲခြားပြီး ဝါကျအတွင်းရှိ အခြားအစိတ်အပိုင်းများကို လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင် ပြောင်းလဲရန် အထူးအရေးကြီးသည်။
၃။ ကြိယာတွဲဆက်ခြင်းနှင့် အချိန်ပြပုဒ်များ (Verb Agglutination and Tense)
ရှိုနာဘာသာစကားသည် စကားလုံးများကို စုစည်းတွဲဆက်တတ်သော ဘာသာစကား (Agglutinative Language) ဖြစ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ကတ္တား၊ အချိန်ကာလ၊ ကံနှင့် ကြိယာတို့ကို စကားလုံးတစ်လုံးတည်းဖြစ်အောင် ရှေ့ဆက်၊ နောက်ဆက်များဖြင့် ပေါင်းစပ်တည်ဆောက်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် "ကတ္တား-အချိန်-ကံ-ကြိယာ" ကို စကားလုံးတစ်လုံးတည်းအဖြစ် ပေါင်းစပ်ရေးသားလေ့ရှိသည်။
မြန်မာဘာသာတွင်မူ "စားခဲ့သည်"၊ "စားနေသည်"၊ "စားလိမ့်မည်" စသဖြင့် ကြိယာနောက်တွင် အချိန်ပြပစ္စည်းများကို ခွဲခြားထားရှိသော်လည်း၊ ရှိုနာတွင်မူ ကြိယာ၏ အလယ် သို့မဟုတ် ရှေ့တွင် အချိန်ပြသင်္ကေတများ ညှပ်ထည့်လေ့ရှိသည်။ ဘာသာပြန်သူအနေဖြင့် ဤကြိယာတည်ဆောက်ပုံများကို သေသေချာချာ နားလည်ထားမှသာ မူရင်းမြန်မာဝါကျ၏ တိကျသော အချိန်ကာလ (Tense) နှင့် အဓိပ္ပာယ်ကို ရှိုနာဘာသာစကားတွင် အမှားအယွင်းမရှိ ပုံဖော်နိုင်မည်ဖြစ်သည်။
၄။ ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ ကွာဟချက်နှင့် လူမှုရေးအသုံးအနှုန်းများ (Cultural Localization)
မြန်မာယဉ်ကျေးမှုတွင် အသက်အရွယ်၊ ရာထူးဌာနန္တရနှင့် လူမှုရေးအဆင့်အတန်းပေါ် မူတည်၍ "ဦး၊ ဒေါ်၊ မောင်၊ မ" စသည့် နာမ်ရှေ့တပ်စကားလုံးများနှင့် "ပါ၊ ခင်ဗျာ၊ ရှင့်" စသည့် ယဉ်ကျေးမှုပြ အသုံးအနှုန်းများစွာ ရှိသည်။ ထို့အတူ ရှိုနာဘာသာစကားတွင်လည်း ရိုသေလေးစားမှုကို ပြသသည့်အနေဖြင့် နာမ်စားအသုံးအနှုန်းများကို ပြောင်းလဲသုံးစွဲကြသည်။
ရှိုနာတွင် လူတစ်ဦးတည်းကို ပြောဆိုသော်လည်း ရိုသေလေးစားမှုကို ပြသလိုပါက အများကိန်းနာမ်စား (ဥပမာ - "imi" သို့မဟုတ် "vamwe") ကို အသုံးပြုသည်။ ၎င်းပြင် ရှိုနာလူမျိုးစုများတွင် တိုတမ် (Totem) သို့မဟုတ် ရိုးရာဆွေမျိုးအစုအဖွဲ့ အမည်များ (Mutupo) ကို သုံး၍ နှုတ်ဆက်ဂုဏ်ပြုလေ့ရှိသည်။ မြန်မာဘာသာမှ ရိုသေစကားများကို ရှိုနာဘာသာသို့ ပြန်ဆိုရာတွင် စာသားအတိုင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ပါက မလေးစားရာ ရောက်နိုင်သဖြင့် ရှိုနာလူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ လေးစားမှုစံနှုန်းများနှင့် ကိုက်ညီသော စကားလုံးများကို ရွေးချယ်အသုံးပြုရမည် ဖြစ်သည်။
၅။ ရှိုနာဘာသာသို့ အောင်မြင်စွာ ဘာသာပြန်ဆိုနိုင်ရန် လက်တွေ့ကျသော အကြံပြုချက်များ
- စကားလုံးချင်း တိုက်ရိုက်ပြန်ဆိုခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ပါ- ဘာသာစကားနှစ်ခုလုံး၏ ကွဲပြားခြားနားမှု မြင့်မားလွန်းသောကြောင့် တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုခြင်း (Literal Translation) သည် အဓိပ္ပာယ်မရှိသော ဝါကျများကိုသာ ထွက်ပေါ်လာစေလိမ့်မည်။ ဝါကျ၏ ဆိုလိုရင်းအနှစ်သာရ (Contextual Meaning) ကို ဦးစွာနားလည်အောင်လုပ်ပြီးမှ ရှိုနာဝါကျပုံစံဖြင့် အသစ်ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းပါ။
- ရှိုနာဘာသာစကား၏ ဒေသယိစကားများကို လေ့လာပါ- ရှိုနာစကားတွင် ကာရန်ဂါ (Karanga)၊ ဇက်ဇူရူ (Zezuru) နှင့် မန်ရီကာ (Manyika) စသည့် ဒေသယိစကားများ (Dialects) ကွဲပြားမှုရှိသည်။ စာပေအဆင့်အတန်းမီ ဘာသာပြန်ဆိုရန်အတွက် စံသတ်မှတ်ထားသော ရှိုနာဘာသာစကား (Standard Shona) ကို အခြေခံအသုံးပြုရန် လိုအပ်သည်။
- အသံထွက်နှင့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြောင်းလဲမှုကို ဂရုပြုပါ- ရှိုနာဘာသာစကားသည် အသံနေအသံထား (Tone) ပေါ်မူတည်၍ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသော ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ စာရေးသားရာတွင် အသံထွက်သင်္ကေတများ မပါဝင်တတ်သော်လည်း ဘာသာပြန်ဆိုရာတွင် ဝါကျတစ်ခုလုံး၏ လမ်းကြောင်းကို ကြည့်၍ အဓိပ္ပာယ်ကို သေချာစွာ ဆုံးဖြတ်ရမည်။
- ဇင်ဘာဘွေဒေသခံ ဘာသာစကား ကျွမ်းကျင်သူများနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ပါ- နောက်ဆုံးထွက်ရှိလာသော ဘာသာပြန်စာသားများကို ရှိုနာမိခင်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူများ (Native Speakers) အား ဖတ်ရှုစစ်ဆေးခိုင်းခြင်းက ဘာသာပြန်ဆိုမှု၏ သဘာဝကျမှုနှင့် တိကျမှုကို ရာနှုန်းပြည့် စိတ်ချရစေမည်ဖြစ်သည်။
မြန်မာဘာသာမှ ရှိုနာဘာသာသို့ ဘာသာပြန်ဆိုခြင်းသည် များစွာသောအတွေ့အကြုံနှင့် စိတ်ရှည်မှုကို တောင်းဆိုသည့် အနုပညာတစ်ရပ်ဖြစ်သည်။ အထက်ဖော်ပြပါ သဒ္ဒါစနစ် ခြားနားချက်များနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အချက်အလက်များကို အလေးထားလိုက်နာခြင်းဖြင့် တိကျမှန်ကန်ပြီး ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ ပေးပို့လိုသော သတင်းစကားကို ရှိုနာစာဖတ်ပရိသတ်များထံသို့ ထိရောက်စွာ အသိပေး မျှဝေနိုင်မည် ဖြစ်သည်။