Þýðingar á milli íslensku og hása (Hausa) eru flókið en afar spennandi verkefni. Hásamálið, sem er stærsta málið í undirætt tsjadískra mála innan afróasísku málættarinnar, er talað af tugum milljóna manna, einkum í Nígeríu, Níger og víðar í Vestur-Afríku. Íslenska er aftur á móti germanskt mál með flókið beygingarkerfi og tiltölulega fáa málhafa. Þegar þessi tvö ólíku tungumál mætast þurfa þýðendur að brúa bil sem spannar ekki aðeins gríðarlegan landfræðilegan og menningarlegan mun, heldur einnig gjörólíkar málfræðilegar uppbyggingar. Fyrir vikið krefst þýðing úr íslensku yfir í hása mikillar nákvæmni og næmni fyrir blæbrigðum beggja mála.
Brú á milli ólíkra málheima
Hásamálið og íslenska eiga engar sameiginlegar sögulegar rætur eða skyldleika. Þetta þýðir að engin orðanna eru skyld og byggingarmynstur setninga er gjörólíkt. Á meðan íslenska treystir mjög á fallbeygingu nafnorða, lýsingarorða og greinis, byggir hása á allt öðrum lögmálum. Í hásamáli eru sagnir ekki beygðar eftir persónum á sama hátt og í íslensku. Þess í stað eru notuð sérstök persónufornöfn á undan sögninni sem gefa til kynna bæði persónu, tölu, kyn og tíð eða horf (aspect) sagnarinnar. Þessi grundvallarmunur krefst þess að þýðandi hafi djúpan skilning á málfræðikerfi beggja mála til að missa ekki af mikilvægum upplýsingum í textanum.
Helstu málfræðilegu áskoranirnar
Beygingarkerfi vs. sagnir og persónufornöfn
Íslenska hefur fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) og þrjú málfræðileg kyn (karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn). Nafnorð, lýsingarorð og fornöfn beygjast í samræmi við þetta. Í hásamáli eru nafnorð hins vegar aðeins í tveimur kynjum: karlkyni og kvenkyni. Það eru engin föll í hása. Til að tjá tengsl á milli orða sem íslenska tjáir með eignarfalli eða nágagnstæðum fallstjórnum notar hása sérstakar tengiagnir (t.d. "na" fyrir karlkyn og "ta" fyrir kvenkyn). Þegar þýtt er úr íslensku yfir í hása þarf því að einfalda fallbeygingarupplýsingarnar en gæta þess um leið að kynjasamræmið í hása verði rétt. Til dæmis breytist eignarfallssamband eins og „bók mannsins“ yfir í „littafi na mutum“ (bók [karlkyn] hjá manni) og „bók konunnar“ yfir í „littafi na mace“.
Tónar og merkingarmunur
Hása er tónamál, sem þýðir að tónhæð atkvæða getur breytt merkingu orðsins algjörlega. Málhafar greina á milli hás tóns, lágs tóns og fallandi tóns. Í rituðu máli eru þessir tónar yfirleitt ekki merktir í hefðbundnum texta (nema í kennslubókum eða orðabókum), sem gerir það að verkum að þýðandi verður að reiða sig algjörlega á samhengið til að skilja merkingu orða rétt áður en þau eru þýdd. Til dæmis getur orðið „baba“ þýtt faðir, föðursystir eða stór, allt eftir því hvernig tónarnir eru bornir fram. Þótt þetta valdi ekki vandræðum í skriflegum þýðingum til hása, er það lykilatriði ef verið er að þýða handrit fyrir talsetningu, hljóðbækur eða önnur hljóðmiðla þar sem framburður stýrir merkingunni.
Sérstök stafsetning og hljóðkerfi
Þegar stafsett er á hása er notast við latneska stafrófið en með nokkrum sérstökum bókstöfum sem tákna innprengd (implosive) og glottal hljóð: Ɓ/ɓ, Ɗ/ɗ, Ƙ/ƙ og Ƴ/ƴ (eða 'Y/'y). Þessi hljóð eiga sér enga hliðstæðu í íslensku. Þýðendur verða að vera afar nákvæmir í stafsetningu þessara stafa þar sem munurinn á venjulegu „b“ og innprengdu „ɓ“ getur breytt merkingu orðs alveg. Sömuleiðis hefur íslenska sína sérstöku stafi (ð, þ, æ, ö) sem þarf að meðhöndla rétt þegar nöfn eða staðbundin hugtök eru flutt á milli landanna.
Menningarlegur munur og staðfæring
Loftslag, landslag og daglegt líf
Íslenskt landslag einkennist af snjó, jöklum, eldfjöllum og hverum, á meðan svæði hásamælenda einkennast af Sahel-svæðinu, eyðimerkum, hitabeltisloftslagi og árstíðabundnum rigningum. Mörg íslensk orð yfir náttúrufyrirbæri eiga sér enga náttúrulega hliðstæðu í hása. Hvernig þýðir maður „heiðskírt frostveður“ eða „snjóflóðahætta“ yfir á tungumál sem þróaðist á svæði þar sem snjór hefur aldrei fallið? Hér verður þýðandinn að nota lýsandi þýðingar (circumlocution) eða finna menningarlegar hliðstæður sem skila réttum skilaboðum og tilfinningu, fremur en orðrétta þýðingu sem myndi rugla lesandann í ríminu.
Trúarbrögð og félagsleg samskipti
Meirihluti hásamælenda eru múslimar, og tungumálið er gegnsýrt af arabískum lánsorðum og trúarlegum kveðjum (t.d. notkun á „Insha Allah“ eða „Alhamdulillah“ í daglegu tali). Íslenskt samfélag er hins vegar mun veraldlegra og trúarlegar vísanir í daglegu máli eru sjaldgæfari. Einnig er mikil áhersla lögð á virðingarheit, aldursmun og félagslega stöðu í hásamenningunni. Málfarið breytist eftir því við hvern er talað. Íslenska hefur hins vegar nánast alveg lagt af þérun og er mjög óformleg. Þýðandi sem vinnur á milli þessara mála verður að gæta þess að viðhalda réttu kurteisisstigi þegar texti er færður yfir á hása, annars getur hann virkað dónalegur eða óviðeigandi fyrir lesendur í Vestur-Afríku.
Hagnýt ráð fyrir þýðendur
- Greindu samhengið vel: Vegna þess að tónar og mörg málfræðileg einkenni sjást ekki alltaf á prenti í hása, er samhengi setningarinnar mikilvægasta tækið sem þú hefur til að tryggja rétta þýðingu.
- Forðastu orðréttar þýðingar: Sagnir og lýsingarorð hegða sér allt öðruvísi í þessum tveimur tungumálum. Leggðu áherslu á að flytja hugsunina á bak við setninguna fremur en einstök orð.
- Notaðu lýsandi útskýringar fyrir staðbundin hugtök: Ekki reyna að búa til nýyrði yfir séríslensk fyrirbæri eins og „skyr“ eða „lopapeysa“ í hása án þess að útskýra þau í samhenginu.
- Láttu innfæddan yfirlesara fara yfir textann: Menningarleg blæbrigði og rétt notkun á orðtökum og trúarlegum kveðjum í hása eru best tryggð með aðstoð manneskju sem á málið að móðurmáli.