Að þýða texta á milli íslensku og javísku er flókið en heillandi verkefni. Hér er um að ræða tvö málkerfi sem eiga nánast ekkert sameiginlegt. Íslenska er indóevrópskt tungumál af germanskri ætt, þekkt fyrir flókið beygingakerfi og varðveislu fornra málstrúktúra. Javíska er hins vegar ástrónesískt tungumál sem talað er af tugum milljóna manna, einkum á eyjunni Java í Indónesíu, og einkennist af flóknum kurteisisstigum og gerólíkri málfræðistrúktúr. Þessi grein fjallar um helstu áskoranirnar sem þýðendur standa frammi fyrir við íslensk-javískar þýðingar og veitir hagnýt ráð til að ná sem bestum árangri.
Beygingakerfi íslensku gegn formgerð javísku
Stærsta málfræðilega áskorunin við að þýða úr íslensku yfir á javísku liggur í hinu mikla beygingakerfi íslenskunnar. Íslensk nafnorð, lýsingarorð, fornöfn og greinir beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, aukaföllum), þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni, hvorugkyni) og tveimur tölum. Sagnir beygjast eftir persónum, tölum, tíðum og háttum.
Javíska hefur hins vegar ekkert beygingakerfi í þessum skilningi. Nafnorð breyta ekki formi sínu eftir föllum eða kynjum. Fleirtala er oft táknuð með endurtekningu orða (t.d. bocah þýðir barn, og bocah-bocah þýðir börn) eða með samhengi. Sagnir beygjast ekki eftir persónum eða tíðum; þess í stað er notast við tíðaragnir (t.d. wis fyrir liðna tíð, lagi fyrir nútíð í vinnslu) til að gefa til kynna hvenær atburður átti sér stað. Þýðandi sem vinnur með javísku verður því að greina flóknar beygingar íslenskunnar og skila upplýsingunum á einfaldari en jafnframt nákvæman hátt með hjálp samhengis og smáorða.
Kurteisisstig javísku (Ngoko og Krama)
Ein sérstæðasta áskorunin við javísku er kerfi félagslegra málstiga eða kurteisisstiga. Val á orðum í javísku ræðst algjörlega af félagslegri stöðu, aldri og tengslum mælanda og viðmælanda. Helstu málstigin eru:
- Ngoko (óformleg javíska): Notuð á milli jafningja, náinna vina eða þegar rætt er við yngra fólk eða fólk með lægri félagslega stöðu.
- Krama (formleg javíska): Notuð þegar sýna á virðingu, til dæmis þegar rætt er við eldra fólk, yfirboðara eða ókunnuga. Undirflokkar eins og Krama Inggil (háleit formlegheit) eru notaðir til að sýna enn meiri virðingu gagnvart viðmælandanum.
Í íslensku er enginn slíkur kerfisbundinn munur á orðaforða eftir samfélagsstöðu. Þótt Íslendingar geti verið formlegir eða óformlegir í máli, breytast grunnorð eins og „borða“ eða „hús“ ekki eftir því við hvern er talað. Í javísku breytast þessi orð algjörlega. Til dæmis er sögnin „að borða“ mangan í Ngoko en verður dahar eða nedha í Krama. Þýðandi úr íslensku yfir á javísku verður því að átta sig fullkomlega á tóni og samhengi frumtextans til að velja rétta málstigið í javísku þýðingunni.
Orðaröð, setningagerð og áherslur
Bæði íslenska og javíska nota almennt SVO-orðaröð (frumlag-sögn-andlag). Hins vegar er javíska mun sveigjanlegri og byggir mikið á efnismiðaðri setningagerð (topic-prominent structure). Þetta þýðir að það sem vakið er áhugi á í setningunni er oft sett fremst, óháð því hvort það sé frumlag eða andlag.
Auk þess er þolmynd (passive voice) mun algengari og náttúrulegri í javísku en í íslensku. Í íslensku er þolmynd oft talin þunglamaleg, en í javísku er hún oft notuð til að sýna kurteisi eða draga úr mikilvægi gerandans. Við þýðingu þarf oft að endurraða setningum úr virku yfir í þolmynd til að textinn hljómi náttúrulega á javísku.
Menningarleg staðfæring og hugtakanotkun
Góð þýðing snýst ekki bara um að skipta út orðum, heldur að flytja menningu. Íslensk menning er mótuð af norrænum veruleika, kulda, sjávarútvegi og nútímatækni. Javísk menning er aftur á móti rík af hefðum, landbúnaði (sérstaklega hrísgrjónarækt), trúarbrögðum (íslam, hindúismi og staðbundin heimspeki eins og Kejawen) og samfélagslegri samheldni.
Þetta veldur því að mörg íslensk hugtök eiga sér enga beina samsvörun í javísku og öfugt. Til dæmis:
- Veður og náttúra: Íslensk orð yfir snjó, frost eða mismunandi gerðir af vindi (t.d. logn, kaldi, stormur) þarf oft að útskýra með lýsandi hætti á javísku, þar sem hitabeltisloftslag ríkir.
- Fjölskyldutengsl: Javíska hefur gríðarlega nákvæman orðaforða yfir fjölskyldumeðlimi eftir aldri (t.d. mas fyrir eldri bróður, mbak fyrir eldri systur, adhi fyrir yngra systkini). Þýðandi þarf að skilja tengslin í íslenska textanum til að nota rétt heiti.
- Sérhæfð hugtök: Nútímatækni og stjórnsýsluhugtök á íslensku þurfa stundum að vera lántökur eða umorðanir yfir á javísku, oft með áhrifum frá indónesísku (opinberu máli Indónesíu).
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja gæði og nákvæmni þegar þýtt er á milli þessara ólíku mála er gott að hafa eftirfarandi atriði í huga:
- Skilgreindu markhópinn fyrst: Hver á að lesa javíska textann? Er það ungt fólk (þar sem Ngoko-málstigið hentar) eða eldra/opinbert fólk (þar sem Krama-málstigið er nauðsynlegt)? Þetta ákvarðar allan orðaforðann.
- Notaðu indónesísku sem brú ef þörf krefur: Þar sem orðabækur beint á milli íslensku og javísku eru nánast ekki til, getur verið gagnlegt að nota ensku eða indónesísku sem millimál til að sannreyna merkingu flókinna hugtaka.
- Varist beinar þýðingar: Sökum þess að javíska treystir mikið á smáorð og samhengi, mun orð-af-orði þýðing úr íslensku leiða til óskiljanlegs texta. Áherslan verður alltaf að vera á merkingu og flæði textans.
- Leitaðu ráða hjá innfæddum: Vegna hinna flóknu félagslegu reglna í javísku er mikilvægt að láta innfæddan javískumælandi lesa yfir textann til að tryggja að tónninn sé viðeigandi og móðgi engan.
Íslensk-javískar þýðingar krefjast mikillar næmni og dúpstæðs skilnings á báðum menningarheimum. Með því að virða reglur javískra kurteisisstiga og brjóta upp flóknar beygingar íslenskunnar yfir í skýrt, samhengisdrifið javískt málkerfi, geta þýðendur brúað bilið á milli þessara tveggja fjarlægu en ríku tungumála.