Häzirki wagtda dünýä medeniýetleriniň we ykdysady gatnaşyklarynyň barha ýygjamlaşmagy netijesinde, seýrek we dürli dil maşgalalaryna degişli bolan dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna uly isleg döreýär. Şeýle ugurlaryň biri hem türkmen dilinden irlan (irland) diline edilýän terjimelerdir. Garaşsyz we özboluşly iki sany lingwistik ulgamy birleşdirýän bu proses, terjimeçilerden diňe bir baý söz baýlygyny däl-de, eýsem dilleriň gurluş, sintaksis we medeni fonuny çuňňur seljermegi talap edýär. Bu makalada türkmen we irlan dilleriniň arasyndaky esasy tapawutlary, terjime gurluşynyň inçe aýratynlyklaryny we professional terjimeçiler üçin möhüm maslahatlary göz öňünde tutarys.
Türkmen we Irlan Dilleriniň Lingwistik Gurluşy
Türkmen dili we irlan dili (Gaeilge) düýbünden tapawutly dil maşgalalaryna we tiplerine degişlidir. Türkmen dili Türki diller maşgalasynyň Oguz şahasyna girýär we agglýutinatiw (goşulma kabul ediji) gurluşa eýedir. Agglýutinatiw dillerde söz ýasamak we grammatiki gatnaşyklary aňlatmak üçin söz köküne dürli goşulmalar yzygiderli birleşdirilýär. Meselem, "dostlarymyzda" diýen söz "dost" kökünden başlap, köplük, degişlilik we ýöneliş/wagt goşulmalaryny yzygiderli kabul edýär.
Irlan dili bolsa Hindi-Ýewropa dil maşgalasynyň Kelt şahasyna degişlidir. Ol esasan flektiw (söz üýtgediji) häsiýete eýe bolup, sözlemleriň gurluşy we morfologik üýtgeşmeleri özboluşly taryhy ösüş ýoluny görkezýär. Bu iki dil arasynda göni terjime gurmak, dilçi hünärmenden her bir sözlemi düýbünden täze bir gurluşa salmagy talap edýän örän çylşyrymly döredijilikli we ylmy prosesdir.
Sintaktik Tapawutlar: SOV we VSO Düzümleri
Terjime wagtynda ýüze çykýan iň uly kynçylyklaryň biri sözlemleriň sintaktik gurluşydyr. Türkmen dilinde adaty sözlem gurluşy SOV (Eýe + Doldurjy + Işlik) tertibindedir. Ýagny, işlik (hereket) hemişe diýen ýaly sözlemiň ahyrynda ýerleşýär. Meselem:
"Men (Eýe) täze makalany (Doldurjy) ýazdym (Işlik)."
Irlan dilinde bolsa dünýä dilleriniň diňe takmynan 8 göteriminde duş gelýän seýrek VSO (Işlik + Eýe + Doldurjy) sintaktik gurluşy ulanylýar. Bu ýerde hereket hemişe birinji orunda durýar we sözlemiň başyny başlaýar. Ýokarky türkmençe sözlem irlan diline terjime edilende şu görnüşi alýar:
"Scríobh (Ýazdym - Işlik) mé (men - Eýe) an t-alt nua (täze makalany - Doldurjy)."
Bu sintaktik üýtgeşme terjimeçiden türkmen dilindäki çylşyrymly we uzyn sözlemleri irlan diline geçirende olary böleklemlere bölmegi we işlikleri sözlemiň başyna geçirmek bilen bütin sözlem gurluşyny üýtgetmegi talap edýär. Şunuň ýaly uly sintaktik inversiýa tekstleriň many taýdan bökdençsiz we düşnükli bolmagyny üpjün etmek üçin uly kämilleşmegi talap edýär.
Grammatiki Aýratynlyklar: Goşulmalar we Çekimsizleriň Mutasiýasy
Türkmen dilinde fonetik sazlaşyk çekimlileriň sazlaşygy (singarmonizm) arkaly amala aşyrylýar we goşulmalar sözüň soňuna birigýär. Irlan dilinde bolsa munuň tersine, grammatiki gatnaşyklar we sözlemleriň baglanyşygy esasan sözüň başyndaky harplaryň üýtgemegi (başky çekimsizleriň mutasiýasy) arkaly amala aşyrylýar. Bu mutasiýa iki sany esasy görnüşde ýüze çykýar:
- Lenisiýa (Séimhiú): Çekimsiz harpyň yzyndan "h" goşulyp, onuň aýdylyşynyň ýumşamagydyr. Meselem, "máthair" (eje) sözi "my mother" (meniň ejem) diýlende "mo mháthair" bolup üýtgeýär we /m/ sesi /w/ ýa-da /v/ sesine öwrülýär.
- Eklipsis (Urú): Sözüň başyna täze bir çekimsiz harp goşulyp, ozalky harpyň sesini basmagydyr. Meselem, "cat" (pişik) sözi "our cat" (biziň pişigimiz) diýlende "ár gcat" diýlip ýazylýar we diňe /g/ sesi aýdylýar.
Türkmen terjimeçisi irlan dilindäki makalany okanda ýa-da oňa terjime edende bu mutasiýa düzgünlerini gowy bilmelidir. Çünki standard sözlüklerde sözler elmydama asyl görnüşinde (mutasiýasyz) berilýär. Mutasiýa ugran sözi dogry okap seljermek we onuň sözlükdäki köküni anyklamak kämil tejribäni we grammatiki taýdan kämil bilimleri talap edýär.
Irlan Dilindäki Ýörite Grammatiki Jynslar we Prepozisiýalar
Türkmen dilinde grammatiki jyns (rod) ulgamy ýokdur. Bizde erkek, aýal ýa-da jansyz zatlar üçin umumy "ol" çalyşmasy ulanylýar. Emma irlan dilinde atlar iki sany uly jynsa bölünýär: erkek jyns (firinscneach) we aýal jyns (baininscneach). Söziň haýsy jynsa degişlidigi sypatlaryň ylalaşygyna, atyň öňünde gelýän artikllere we ýokarda agzalan başky çekimsizleriň mutasiýalaryna gönüden-göni täsir edýär.
Mundan başga-da, irlan dilinde prepozisiýa çalyşmalary (prepositional pronouns) diýlip atlandyrylýan ýörite söz gurluşy bar. Türkmen dilinde "mende bar", "sende bar" ýa-da "meniň bilen" ýaly kömekçi sözler arkaly aňladylýan düşünjeler irlan dilinde prepozisiýa bilen çalyşmalaryň birleşmegi netijesinde döreýär:
- "Agam" (Ag + mé) = Mende bar
- "Agat" (Ag + tú) = Sende bar
- "Aige" (Ag + sé) = Onda bar (erkek jyns)
- "Aici" (Ag + sí) = Onda bar (aýal jyns)
Bu aýratynlyk türkmen dilindäki eýelik we degişlilik ýörelgelerini irlan diline terjime edende gaty ünsli bolmagy talap edýär, sebäbi ýönekeýjek bir ýalňyşlyk hem sözlemiň manysyny doly üýtgedip bilýär.
Medeni Lokalizasiýa we Terjime Strategiýalary
Terjime diňe bir sözleri çalşyrmak däl, eýsem medeniýetleri özara baglanyşdyrmakdyr. Türkmen medeniýetinde gündogar däp-dessurlary, halyçylyk, atçylyk we myhmansöýerlik bilen baglanyşykly nakyllar we frazeologizmler örän köpdür. Meselem, "gözüň aýdyň", "toýuň gutly bolsun", "halal bolsun" ýaly aňlatmalary irlan diline sözme-söz terjime etmek mümkin däl. Olaryň ýerine irlan medeniýetiniň tebigatyna we taryhy däplerine laýyk gelýän ekwiwalentlerini (mysal üçin, Kelt akpatasyndan gelýän "Go n-éirí an bóthar leat" - ýoluň ak bolsun) ulanmak gerekdir.
Irlan dilinde hem taryhy we mifologik köklerden gelýän köp sanly idiomatik aňlatmalar bar. Terjimeçi iki taraplaýyn lokalizasiýa işini ýokary derejede alyp barmak üçin taryhy we etnografik maglumatlar bilen hem işleşmegi başarmalydyr.
Netijeli Türkmen-Irlan Terjimesi Üçin Maslahatlar
Bu iki seýrek dil ugrunyň arasynda ýokary hilli terjimeleri guramak üçin terjimeçiler aşakdaky professional teklipleri we maslahatlary berjaý etmelidirler:
- Sözlemiň sintaktik gurluşyny doly üýtgediň: Irlan diliniň VSO we Türkmen diliniň SOV aýratynlyklaryny göz öňünde tutup, sözlemleri bütinleý gaýtadan guruň.
- Mutasiýa ýörelgelerini hemişe göz öňünde tutuň: Irlan dilindäki Séimhiú we Urú fonetik düzgünlerini ýatdan çykarmaň we sözlükler bilen işlänňizde sözleriň asyl köküni tapmagy başaryň.
- Medeni aýratynlyklara uýgunlaşyň: Göni sözme-söz terjimeden gaça durup, durnukly aňlatmalaryň, nakyllaryň we medeni düşünjeleriň ekwiwalentlerini ulanyň.
- Terjime ýatyny (CAT tools) ulanyň: Sintaktik taýdan düýbünden tapawutly dillerde işleýän wagtyňyzda professional programmalardan we terminologiýa binýatlaryndan peýdalanmak işiň tizligini we hilini ýokarlandyrar.
- Professional redaktirlemäni ýola goýuň: Terjimeden soň teksti degişli diliň hakyky eesi tarapyndan (native speaker) gözden geçirilmegini üpjün ediň, bu bolsa tebigy dil akymyny gazanmaga kömek eder.