ʻO ka unuhi ʻana i waena o ʻelua ʻōlelo i pili ʻole ma ka mōʻaukala a me ka pilinaʻōlelo, he huakaʻi ia e koi ana i ka naʻauao, ke ahonui, a me ka ʻike hohonu i nā loina o nā poʻe ʻōlelo. ʻO ka ʻŌlelo Hawaiʻi, he lālā ia o ka ʻohana ʻōlelo ʻAukonekia (Austronesian), e hōʻike ana i ka nani o ke kai a me ka pili ʻana o ke kanaka i ka ʻāina. Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, ʻo ka ʻŌlelo Pinilana (Finnish), he ʻōlelo ʻUralika (Uralic) ia mai ka ʻākau o ʻEulopa, kahi e ʻike ʻia ai ka pilina pili kokoke o ka poʻe i ka nahele anuanu a me nā loko iʻa he nui. ʻAʻohe pili o kēia mau ʻōlelo ʻelua ma ka pilina koko o ka ʻōlelo, a no laila, he ʻokoʻa loa ke ʻano o ke kūkulu ʻana i nā manaʻo holoʻokoʻa. No ka mea unuhi e hana ana i waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua, he mea nui ka hoʻomaopopo ʻana i nā ʻano kikoʻī o ka grammar, ka moʻomeheu, a me ke kaona o ka ʻōlelo kumu i mea e loaʻa ai kekahi unuhi kūpono e hoʻohanohano ana i ka ʻŌlelo Hawaiʻi.
1. Ke Kūkulu ʻana i ka Hopunaʻōlelo: Ke Kaʻina VSO a me ka Agglutination
ʻO ke kūkulu ʻana i ka hopunaʻōlelo kekahi o nā keʻakeʻa nui loa no ka mea unuhi. Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, hoʻohana pinepine ʻia ke kaʻina VSO (Hana - Mea Hana - Mea Hāpai). Hoʻomaka ka hapa nui o nā hopunaʻōlelo me ka haʻina (verb) a i ʻole ka wehewehe ʻana i ka hana e hana ʻia nei. Eia kekahi, he ʻōlelo analytical ka ʻōlelo Hawaiʻi; hoʻohana ia i nā huaʻōlelo liʻiliʻi i kapa ʻia he mau kiʻiʻōlelo (particles) no ka hōʻike ʻana i ka pilina o nā inoa (nouns) a me nā hana. ʻO nā kiʻiʻōlelo e like me "i", "ma", "no", "a", a me "e" ka mea nāna e hoʻopololei i ka manaʻo o ka hopunaʻōlelo.
He ʻokoʻa loa ka ʻŌlelo Pinilana ma kēia ʻano. ʻOiai ʻo ka SVO (Mea Hana - Hana - Mea Hāpai) ke kaʻina maʻamau o ka ʻōlelo Pinilana, he ʻōlelo "agglutinative" loa ia. ʻO ia hoʻi, hoʻohui ʻia nā ʻāpana huaʻōlelo (suffixes) ma ka hope o ka huaʻōlelo kumu (root word) no ka hōʻike ʻana i nā hihia grammar like ʻole. He 15 mau hihia (cases/sijamuodot) ko ka ʻōlelo Pinilana. No laila, ʻo nā kiʻiʻōlelo like ʻole o ka ʻōlelo Hawaiʻi, lilo lākou he mau suffixes ma ka ʻōlelo Pinilana. E nānā kākou i kēia laʻana:
- ʻŌlelo Hawaiʻi: "Ma koʻu hale hou" (Ma + koʻu + hale + hou)
- ʻŌlelo Pinilana: "Uudessa talossani" (Uusi [hou] lilo he "uudessa" [ma loko o ka hou], talo [hale] + -ssa [ma loko o] + -ni [koʻu])
Ma kēia laʻana, hiki ke ʻike ʻia ka loli nui o ke ʻano o ka noʻonoʻo ʻana i ke kūlana o nā mea. Pono ka mea unuhi e hoʻomaopopo mua i ka hana a kēlā me kēia kiʻiʻōlelo Hawaiʻi, a laila e loaʻa ai ka suffix kūpono ma ka ʻōlelo Pinilana e hōʻike pololei ana i ia manaʻo me ka loli ʻole o ke ʻano kumu.
2. Ka Unuhi ʻana i nā Hōʻailona Manawa (Tense and Aspect)
Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, ʻaʻole hōʻike pinepine ʻia ka manawa (present, past, future) e like me ka hana ʻana ma nā ʻōlelo ʻEulopa. Akā, hoʻohana ʻia nā kiʻiʻōlelo hōʻike hana (aspect markers) e like me "ua" (hōʻike i ka pau ʻana o ka hana), "ke...nei" (hōʻike i ka hana e hana ʻia nei i kēia manawa), a me "e...ana" (hōʻike i ke kūlana hoʻomau a i ʻole ka hana e hiki mai ana). ʻO ka pōʻaiapili (context) o ka moʻolelo ka mea e kōkua ai i ka hoʻoholo ʻana i ka manawa kūpono.
Ma ka ʻŌlelo Pinilana, he ʻōnaehana manawa koʻikoʻi kona. Loaʻa ka present (preesens), past (imperfekti), perfect (perfekti), a me ka pluperfect (pluskvamperfekti). Eia naʻe, ʻaʻohe "future tense" maoli o ka ʻōlelo Pinilana; hoʻohana pinepine lākou i ka present tense a i ʻole kekahi huaʻōlelo e pili ana i ka manawa e hiki mai ana (no ka laʻana, "huomenna" [ʻapōpō]). Ke unuhi ka mea unuhi i ka "ua", pono ʻo ia e nānā inā he "perfekti" a i ʻole he "imperfekti" ke ʻano kūpono ma ka Pinilana, e nānā ana i ka pili o kēlā hana i kēia manawa. Inā he hana e hoʻomau ʻia ana ("e hana ana"), pono paha ke hoʻohana i nā huaʻōlelo kōkua e like me "olla tekemässä" (e hana nei i kēia manawa) ma ka ʻōlelo Pinilana.
3. Nā Huaʻōlelo Hui Pū ʻia (Compound Words)
He mea mahalo ʻia ka ʻike ʻana he makemake loa nā ʻōlelo ʻelua e hana i nā huaʻōlelo hou ma o ka hoʻohui ʻana i nā huaʻōlelo ʻelua a ʻoi paha. Ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi, kapa ʻia kēia he mau huaʻōlelo hui pū. No ka laʻana, ʻo ka "mokulele" mai ka "moku" (ship/island) a me ka "lele" (to fly). Ma ka ʻōlelo Pinilana, kapa ʻia kēia he "yhdyssana" (compound word), e like me ka "lentokone" (mokulele) mai ka "lento" (lele) a me ka "kone" (mīkini).
No ka mea unuhi, he wahi kūpono kēia e hiki ai ke unuhi pololei i nā manaʻo hou a kikoʻī paha. Inā he manaʻo Hawaiʻi hou ʻaʻole i loaʻa ma ka ʻōlelo Pinilana, hiki i ka mea unuhi ke haku i huaʻōlelo hui pū ma ka ʻōlelo Pinilana ma muli o ke ʻano o ke kūkulu ʻia ʻana ma ka Hawaiʻi. Pono naʻe e makaʻala i ke kānāwai o ka spelling ma ka Pinilana kahi e hui pū ai nā huaʻōlelo me ka hakahaka ʻole, ʻokoʻa mai ka Hawaiʻi e kākau pinepine ana me nā hakahaka mawaena o nā ʻāpana huaʻōlelo.
4. Ka Unuhi ʻana i ke Kaona a me nā Manaʻo Abstract
ʻO ke "kaona" (hidden meaning) kekahi o nā hiʻohiʻona nani a koʻikoʻi loa o ka moʻomeheu a me ka ʻōlelo Hawaiʻi. He nui nā huaʻōlelo Hawaiʻi i loaʻa nā manaʻo he nui ma lalo o ka ʻili. ʻO nā huaʻōlelo koʻikoʻi e like me "aloha", "pono", "mana", "ʻohana", a me "ʻāina", ʻaʻole loa e hiki ke unuhi ʻia i ka ʻōlelo Pinilana ma o ka huaʻōlelo hoʻokahi me ka lilo ʻole o ka waiwai hohonu o ia huaʻōlelo.
No ka laʻana, inā e unuhi ʻia ka huaʻōlelo "mana" i ka ʻōlelo Pinilana:
- Hiki ke hoʻohana i ka huaʻōlelo "voima" (mana/ikaika) inā pili ia i ka ikaika maʻamau.
- E hoʻohana i ka "henkinen voima" (mana ʻuhane) no ka hōʻike ʻana i ka mana hohonu mai nā kūpuna mai.
- Hiki nō hoʻi ke hoʻohana i ka huaʻōlelo "väki" (he mana ʻuhane kahiko ma ka moʻolelo kaʻao o Pinilana e pili ana i ke ʻano a me nā kumu o ka honua).
ʻO ka hoʻohana ʻana i nā huaʻōlelo e pili ana i ka moʻolelo kaʻao kahiko o Pinilana (e like me nā mea i loko o ke Epic Kalevala) hiki ke lilo i ala maikaʻi loa e hoʻokokoke ai i nā manaʻo ʻuhane a me nā manaʻo kapu o ka ʻŌlelo Hawaiʻi. Pēlā nō nō ka "ʻāina" — ma kahi o ka hoʻohana wale ʻana i ka "maa" (land/soil), e hoʻohana i nā huaʻōlelo e pili ana i ke aloha i ka honua e like me "synnyinmaa" (ʻāina hānau) a i ʻole "luonto" (nature) e hōʻike ana i ke ʻano o ka pili pili o ke kanaka i ka puni.
5. Ke Kahakō me ka ʻOkina a me ka Lōʻihi o ka Leo
He mea nui ka pololei o ke kākau ʻana i nā inoa a me nā huaʻōlelo Hawaiʻi. ʻO ka ʻokina a me ke kahakō ke kī o ka haʻiʻōlelo pololei. Inā e haʻalele ʻia ke kahakō ma luna o ka huaʻōlelo e like me "mālama" (to care for), hiki ke huikau me kekahi huaʻōlelo ʻē aʻe. Ma ka ʻŌlelo Pinilana, ʻoiai ʻaʻohe a lākou ʻokina a kahakō paha, hoʻohana lākou i nā vowel palua (like me "aa", "ee", "ii") a me nā consonant palua (like me "kk", "tt") no ka hōʻike ʻana i ka lōʻihi o ke kani o ka leo. He mea nui kēia no ka mea inā he ʻokoʻa ka lōʻihi o ke kani, e ʻokoʻa loa ka manaʻo o ka huaʻōlelo Pinilana nō hoʻi (e laʻa: "sata" [kahi haneli] vs. "saata" [e hele pū] vs. "sataa" [e ua ana]).
No ka mea unuhi, he mea pono kēia e aʻo ai i ka poʻe heluhelu Pinilana pehea e haʻi pololei ai i nā huaʻōlelo Hawaiʻi. Ke unuhi ʻia kekahi inoa a i ʻole huaʻōlelo Hawaiʻi koʻikoʻi i loko o ka kikokikona Pinilana, pono e mālama ʻia ka pelapela kūpono ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi me ka ʻokina a me ke kahakō. ʻAʻole kūpono ka holoi ʻana i kēia mau hōʻailona no ka mea he mau huapalapala maoli nō lāua ma ka ʻŌlelo Hawaiʻi.
6. Nā ʻŌlelo Noʻeau: Ka Mapuna Leo o ka Lāhui
He wahi koʻikoʻi ka ʻōlelo noʻeau i ka moʻolelo o ko Hawaiʻi nei. ʻO ka unuhi pololei ʻana i kēlā me kēia huaʻōlelo o kekahi ʻōlelo noʻeau, e lilo pinepine ia he mea kūpono ʻole a huikau paha ma ka ʻōlelo Pinilana. No laila, ʻo ke ala maikaʻi loa ka loaʻa ʻana o kahi ʻōlelo noʻeau Pinilana i like ka manaʻo me ia.
E nānā kākou i ka ʻōlelo noʻeau kaulana:
"ʻAʻohe pau ka ʻike i ka hālau hoʻokahi." (All knowledge is not taught in one school.)
Inā e unuhi pololei ʻia kēia ma ka ʻōlelo Pinilana, e lilo ia he: "Kaikki tieto ei lopu yhteen kouluun." Hiki ke maopopo ia manaʻo, akā he ʻoi aku ka maikaʻi o ka hoʻohālikelike ʻana i ka ʻōlelo noʻeau Pinilana kaulana: "Oppia ikä kaikki." (He huakaʻi aʻo ke ola holoʻokoʻa) a i ʻole "Ei oppi ojaan kaada." (ʻAʻole ka naʻauao e hoʻolei iā ʻoe i loko o ka luapō). ʻO ka hana a ka mea unuhi naʻauao, ʻo ia ka loaʻa ʻana o kēlā manaʻo hohonu a ka mea kākau i makemake ai e kaʻana like a e hōʻike ai ia manaʻo ma o nā huaʻōlelo kūlohelohe o ka ʻōlelo i unuhi ʻia ai.
7. Nā Manaʻo Kōkua Kūpono no nā Mea Unuhi
Inā e hoʻomaka ana ʻoe e unuhi i kekahi kikokikona mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi a i ka ʻŌlelo Pinilana, e hahai i kēia mau kuhikuhi i mea e maikaʻi ai ka hana:
- Mai wikiwiki e hoʻomaka: E heluhelu mua i ka kikokikona holoʻokoʻa i ʻelua a ʻekoku paha manawa. E maopopo i ke kaona o ka moʻolelo ma mua o kou hoʻomaka ʻana e kākau.
- E hoʻohana i nā Footnotes inā he pono: He paʻakikī ke unuhi i kekahi mau inoa wahi a i ʻole nā loina kūloko. Hiki ke waiho i ka huaʻōlelo Hawaiʻi kumu a e wehewehe pōkole ma lalo o ka ʻaoʻao no ka poʻe heluhelu Pinilana.
- E nānā i ka Vowel Harmony o ka Pinilana: Ke hoʻololi ʻoe i nā huaʻōlelo e pili ana i nā suffix Pinilana, e hoʻomanaʻo i ka lula o ka vowel harmony (a, o, u vs. ä, ö, y). He mea nui kēia no ke kākau kūpono ʻana i ka ʻōlelo Pinilana.
- E hoʻāʻo e heluhelu me ka leo nui: Mahope o ka unuhi ʻana, e heluhelu i ka kikokikona Pinilana me ka leo nui e nānā ai inā he holo maikaʻi a kūlohelohe ke kani o ka ʻōlelo.
Ke Kumu o ka Huakaʻi Unuhi
He mea waiwai loa ka unuhi ʻana mai ka ʻŌlelo Hawaiʻi a i ka ʻŌlelo Pinilana. Hāʻawi ia i ka manawa e launa pū ai nā moʻomeheu ʻokoʻa loa ʻelua, e kaʻana ana i ka ʻike a me ka nani o ko lākou mau ʻāina ma o nā huaʻōlelo. Ma o ka mālama pono ʻana i nā lula pilinaʻōlelo a me ke kaona hohonu o nā huaʻōlelo kumu, hiki i ka mea unuhi ke kūkulu i kekahi alahaka naʻauao e hoʻopili ana i ka Pākīpika me ka ʻākau o ka honua holoʻokoʻa.