Թարգմանչական գործունեությունը երկու տարբեր մշակույթների և լեզվամտածողությունների կամրջումն է: Հայերենից լեհերեն թարգմանությունը ներկայացնում է յուրահատուկ մասնագիտական մարտահրավեր, քանի որ երկու լեզուներն էլ, չնայած հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին պատկանելուն, զարգացել են տարբեր պատմական և աշխարհագրական պայմաններում՝ ձեռք բերելով տարբերվող քերականական և կառուցվածքային առանձնահատկություններ: Սույն հոդվածում կքննարկենք այն հիմնական նրբությունները, քերականական բախումները և թարգմանչական ռազմավարությունները, որոնք անհրաժեշտ են որակյալ և համարժեք թարգմանություն ստանալու համար:
Քերականական սեռի մարտահրավերը և համաձայնությունը
Հայերենի և լեհերենի միջև ամենաակնառու տարբերություններից մեկը քերականական սեռի (gender) առկայությունն է: Ժամանակակից հայերենը զուրկ է քերականական սեռից. նույնիսկ երրորդ դեմքի անձնական դերանունը («նա») չի տարբերակում արական և իգական սեռերը: Ի հակադրություն դրան՝ լեհերենն ունի չափազանց բարդ և ճյուղավորված սեռային համակարգ, որն ազդում է տեքստի գրեթե բոլոր խոսքի մասերի վրա:
Լեհերենում գոյականները բաժանվում են արական, իգական և չեզոք սեռերի: Ավելին, արական սեռն իր հերթին ստորաբաժանվում է անձնանիշ (męskoosobowy), կենդանանիշ (męskozwierzęcy) և իրանիշ (męskorzeczowy) ենթախմբերի: Այս բաժանումն անմիջականորեն ազդում է նախադասության մեջ գոյականի հետ համաձայնող ածականների, դերանունների և նույնիսկ անցյալ ժամանակով խոնարհված բայերի ձևերի վրա: Հայերենում ածականները չեն հոլովվում և չեն փոխվում ըստ սեռի, մինչդեռ լեհերենում ածականը պետք է լիովին համաձայնի գոյականի հետ սեռով, թվով և հոլովով: Հայերենից լեհերեն թարգմանելիս թարգմանիչը պետք է մշտապես վերականգնի համատեքստից բխող սեռային պատկանելությունը, որպեսզի ճիշտ կառուցի լեհերեն նախադասությունը:
Հոլովական համակարգերի համադրումը և ժխտման քերականությունը
Թե՛ հայերենը, թե՛ լեհերենը հարուստ հոլովական համակարգ ունեցող լեզուներ են: Երկու լեզուներում էլ առկա է 7 հոլով, սակայն դրանց գործառույթներն ու կիրառության շրջանակները միշտ չէ, որ համընկնում են: Օրինակ՝ լեհերենի գործիական հոլովը (Narzędnik) հաճախ կիրառվում է որոշակի նախդիրների հետ կամ կոչումներ, մասնագիտություններ արտահայտելիս (օրինակ՝ "Jestem lekarzem" - «Բժիշկ եմ»), մինչդեռ հայերենում նման դեպքերում օգտագործվում է ուղղական հոլովը:
Մեկ այլ կարևոր նրբություն է ժխտական նախադասություններում հոլովների փոփոխությունը: Լեհերենում, երբ նախադասությունը ժխտվում է, հայցական հոլովով ուղիղ խնդիրը պարտադիր անցնում է սեռական հոլովի (Dopełniacz): Օրինակ՝ "Mam książkę" (Հայցական - Ունեմ գիրք) դառնում է "Nie mam książki" (Սեռական - Գիրք չունեմ): Հայերենում նման հոլովական փոփոխություն տեղի չի ունենում, ինչը կարող է շփոթության պատճառ դառնալ անփորձ թարգմանիչների համար: Բացի այդ, լեհերենում բացակայում է հայերենի ներգոյական հոլովը, որի գործառույթը սովորաբար կատարում է տեղական հոլովը (Miejscownik)՝ համապատասխան նախդիրների զուգորդմամբ:
Որոշյալություն և անորոշություն. Հոդերի բացակայության լրացումը
Հայերենն ունի որոշյալության քերականական արտահայտություն՝ ի դեմս որոշյալ հոդերի («ը» և «ն»): Լեհերենը, լինելով սլավոնական լեզու, չունի ոչ որոշյալ և ոչ որոշյալ հոդեր: Սա նշանակում է, որ հայերենից լեհերեն թարգմանելիս որոշյալության կամ անորոշության նրբերանգները պետք է փոխանցվեն այլ քերականական կամ բառային միջոցներով:
- Ցուցական դերանունների կիրառում. Որոշյալությունն ընդգծելու համար լեհերենում կարող են օգտագործվել ցուցական դերանուններ, ինչպիսիք են՝ ten (այս/այդ), ta (այս/այդ - իգական), to (այս/այդ - չեզոք) կամ tamten (այն):
- Շարադասություն և բառերի կարգ. Լեհերենում նոր կամ անորոշ տեղեկատվությունը սովորաբար տեղադրվում է նախադասության վերջում, մինչդեռ արդեն հայտնի (որոշյալ) տեղեկատվությունը՝ սկզբում:
- Համատեքստային թարգմանություն. Շատ դեպքերում որոշյալությունը պարզապես ընկալվում է ընդհանուր համատեքստից և չի պահանջում հավելյալ բառային արտահայտում:
Բայական համակարգ, կերպային զույգեր և խոնարհումներ
Լեհերենի բայական համակարգի ամենադժվար հասկացություններից մեկը բայի կերպն է (aspekt): Լեհերենում գրեթե յուրաքանչյուր բայ ունի իր կերպային զույգը՝ կատարյալ (dokonany) և անկատար (niedokonany): Կատարյալ կերպը ցույց է տալիս ավարտված, արդյունքի հասած գործողություն, իսկ անկատարը՝ ընթացքի մեջ գտնվող, անավարտ կամ կրկնվող գործողություն:
Հայերենում կերպային տարբերությունները հաճախ արտահայտվում են տարբեր ժամանակաձևերի (անկատար ներկա, հարակատար, վաղակատար) կամ բառային միջոցների օգնությամբ (օրինակ՝ գրել և գրել-ավարտել): Լեհերենում կերպը ձևավորվում է նախածանցների (pisać - napisać) կամ վերջածանցների փոփոխությամբ: Թարգմանչի խնդիրն է ճշգրիտ որոշել հայերեն նախադասության մեջ գործողության բնույթը և լեհերենում ընտրել համապատասխան կերպի բայը, քանի որ սխալ ընտրությունը կարող է ամբողջությամբ խեղաթյուրել տեքստի իմաստը:
Շարահյուսական կառուցվածք և նախադասության կազմություն
Թե՛ հայերենը, թե՛ լեհերենը թույլ են տալիս համեմատաբար ազատ շարադասություն՝ շնորհիվ զարգացած հոլովական համակարգի, որը հստակ ցույց է տալիս բառերի միջև կապը: Սակայն լեհերենն ունի իրեն բնորոշ շարահյուսական կանոններ, որոնք պետք է անվերապահորեն պահպանվեն:
Մասնավորապես, լեհերենում անձնական դերանունները (ja, ty, on, my, wy, oni) նախադասության ենթակայի դերում հաճախ բաց են թողնվում (pro-drop լեզու), քանի որ բայի խոնարհումը միանշանակ մատնանշում է դեմքն ու թիվը (և երբեմն սեռը): Հայերենում նույնպես դերանունների բացթողումը հնարավոր է, բայց լեհերենում դա կատարվում է շատ ավելի համակարգված ձևով: Բացի այդ, անդրադարձ մասնիկի («się») ճիշտ տեղադրումը նախադասության մեջ պահանջում է հատուկ հմտություն. այն երբեք չի դրվում նախադասության սկզբում կամ վերջում, եթե դրա համար չկան հատուկ ոճական նկատառումներ:
Հնչյունաբանություն, տառադարձություն և հատուկ անուններ
Անձնանունների, տեղանունների և ազգային ռեալիաների փոխանցումը լեհերեն տեքստում պահանջում է հատուկ ուշադրություն: Լեհերենն օգտագործում է լատինատառ այբուբեն՝ հարստացված դիակրիտիկ նշաններով: Հայերենի հատուկ հնչյունների (օրինակ՝ ձ, ծ, ց, ղ, ճ, ջ, չ, խ) ճշգրիտ տառադարձումը լեհերենում իրականացվում է համապատասխան տառակապակցությունների կամ դիակրիտիկ տառերի միջոցով:
Օրինակ՝ հայկական «Խ» հնչյունը լեհերենում փոխանցվում է որպես "ch", «Չ»-ն՝ որպես "cz", իսկ «Շ»-ն՝ որպես "sz": Լեհերենում «ղ» հնչյունը հաճախ տառադարձվում է որպես "gh" կամ պարզապես "g", իսկ «ց»-ն՝ որպես "c": Շատ կարևոր է հետևել միջազգային և ազգային ընդունված ստանդարտներին, որպեսզի խուսափենք անունների աղավաղումից հատկապես պաշտոնական փաստաթղթերի և իրավաբանական տեքստերի թարգմանության ժամանակ:
Գործնական խորհուրդներ լեհերեն թարգմանիչներին
Հայերենից լեհերեն թարգմանելիս բարձր որակ ապահովելու համար անհրաժեշտ է հետևել հետևյալ մասնագիտական խորհուրդներին.
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից. Լեհերենի շարադասությունը, թեև ճկուն է, ունի իր ոճական նախընտրությունները: Բառացի թարգմանությունը հանգեցնում է անբնական հնչող նախադասությունների, որոնք դժվար են ընկալվում կրողների կողմից:
- Ճշգրտե՛ք նախդիրների և հոլովների համադրությունը. Լեհերենում նախդիրների սխալ կիրառումը և դրանց հոլովական պահանջների չիմացությունը թարգմանչական ամենատարածված սխալներից են: Յուրաքանչյուր նախդիր պահանջում է կոնկրետ հոլով:
- Զարգացրե՛ք մշակութային համատեքստի իմացությունը. Լեհաստանի պատմությունը, ավանդույթներն ու հասարակական կյանքն ունեն իրենց ուրույն տերմինաբանությունը: Լավ թարգմանիչը պետք է տիրապետի երկու երկրների պատմամշակութային առանձնահատկություններին:
- Օգտագործե՛ք մասնագիտացված բառարաններ. Քանի որ հայերեն-լեհերեն ուղղակի բառարանները սահմանափակ են, հաճախ անհրաժեշտ է լինում դիմել միջնորդ լեզուների (ռուսերեն, անգլերեն) օգնությանը կամ ուսումնասիրել լեհալեզու բնագիր աղբյուրները նույն թեմայով՝ համապատասխան տերմինաբանությունը ճշտելու համար:
Եզրակացություն
Հայերենից լեհերեն թարգմանությունը ստեղծագործական և վերլուծական բարդ աշխատանք է, որը պահանջում է ոչ միայն բառապաշարի հարուստ պաշար, այլև լեզուների ներքին կառուցվածքի խորը ըմբռնում: Հաշվի առնելով քերականական սեռի, հոլովական կիրառությունների, բայական կերպերի և շարահյուսական կառույցների առանձնահատկությունները՝ թարգմանիչները կարող են ապահովել թարգմանվող տեքստերի բարձր որակ և հասնել ընթերցողի համար առավելագույնս հասկանալի և սահուն արդյունքի: