Қазіргі жаһандану дәуірінде тіл аралық байланыстар мен аударма қызметінің маңызы күннен-күнге артып келеді. Осындай қызықты әрі күрделі бағыттардың бірі – қазақ тілінен мальта тіліне аудару процесі. Бұл екі тіл мүлдем басқа тілдік отбасыларға жатады: қазақ тілі – түркі тілдері тобының қыпшақ тармағына жататын агглютинативті тіл болса, мальта тілі – семит тілдері тобына кіретін, бірақ уақыт өте келе роман және герман тілдерінің (итальян, сицилия және ағылшын тілдерінің) күшті ықпалына ұшыраған бірегей аралас тіл. Бұл мақалада біз қазақ-мальта аудармасының негізгі қиындықтарын, грамматикалық және синтаксистік ерекшеліктерін, сондай-ақ аудармашының жұмысын жеңілдететін тиімді әдістемелерді қарастырамыз.
Синтаксистік айырмашылықтар және сөйлем құрылымы
Қазақ тілінде сөйлемдер «Бастауыш – Тұрлаусыз мүшелер – Баяндауыш» (SOV - Subject-Object-Verb) үлгісі бойынша құрылады. Етістік негізінен сөйлемнің соңында орналасады және барлық мағыналық жүктеме соған бағытталады. Ал мальта тілінде, еуропалық тілдердің әсерінен және семит құрылымынан туындайтын «Бастауыш – Баяндауыш – Тұрлаусыз мүшелер» (SVO - Subject-Verb-Object) құрылымы басым. Бұл аудармашыдан сөйлемді сөзбе-сөз аудармай, оның синтаксистік архитектоникасын толығымен өзгертуді сатып алады.
Сонымен қатар, қазақ тіліндеге күрделі құрмалас сөйлемдер, көсемшелі және есімшелі оралымдар мальта тіліне аударылғанда бірнеше дербес немесе сабақтас құрмалас сөйлемдерге бөлініп кетуі мүмкін. Аудармашы қазақ тіліндегі ойдың логикалық байланысын жоғалтпай, мальта тіліне тән табиғи ағымды сақтауы тиіс. Мысалы, қазақ тіліндегі «Ол жұмысын бітіріп, үйіне қайтып келген соң, демалуға кірісті» деген сөйлем мальта тілінде уақыт және логикалық сабақтастықты білдіретін бірнеше етістік құрылымдары арқылы беріледі.
Морфологиялық ерекшеліктер: Агглютинация және Семит түбірлері
Қазақ тілі агглютинативті тіл болғандықтан, сөздерге жұрнақтар мен жалғаулар ретімен жалғану арқылы жаңа мағыналар немесе грамматикалық формалар жасалады. Мысалы, «достарымызға» сөзі бір ғана түбірден («дос») және бірнеше функционалды қосымшалардан («-тар-», «-ымыз-», «-ға-») тұрады. Бұл құрылым ақпаратты өте тығыз жеткізуге мүмкіндік береді.
Мальта тілінде морфологиялық құрылым екі түрлі жүйеден тұрады. Біріншісі – семит тілдеріне тән «үш әріпті түбір» (root-and-pattern) жүйесі. Мұнда сөз жасау түбірге дауысты дыбыстарды іштей енгізу арқылы жүзеге асады (мысалы, "k-t-b" түбірінен "kiteb" – жазды, "ktieb" – кітап, "kittieb" – жазушы сөздері жасалады). Екіншісі – роман және ағылшын тілдерінен енген сөздерге қолданылатын префикстік-суффикстік жүйе. Аудармашы қазақ тіліндегі тығыз агглютинативті сөз тіркестерін мальта тілінің осы күрделі қос морфологиялық жүйесіне бейімдеу барысында сөзжасам заңдылықтарын терең түсінуі қажет.
Грамматикалық тек (Gender) және Септік жүйесі
Қазақ тілінен аудару кезінде кездесетін басты грамматикалық қиындықтардың бірі – грамматикалық тектің (род) болмауы. Қазақ тілінде «ол» есімдігі үшінші жақтағы ер адамға да, әйел адамға да, жансыз заттарға да ортақ қолданылады. Ал мальта тілінде грамматикалық тек өте маңызды рөл атқарады. Мұнда барлық зат есімдер ер (maskulin) немесе әйел (feminin) тегіне бөлінеді, ал сын есімдер, есімдіктер мен етістіктер осы зат есімдермен тек бойынша қиысуы керек.
Мысалы, қазақша «Ол әдемі» деген сөйлемді мальта тіліне аудару үшін мәтіннің контекстіне қарап, әңгіме кім немесе не туралы болып жатқанын анықтау керек: ер адам болса – "Huwa sabiħ", әйел адам болса – "Hija sabiħa" деп аударылады. Бұл аудармашыдан контексті мұқият талдауды және мәтіннен тыс ақпаратты қолдануды сатып алады. Сондай-ақ зат есімдердің де тегін анықтау қиынға соғады, себебі қазақ тілінде жансыз заттар текке бөлінбейді.
Қазақ тіліндегі 7 септік жүйесі де мальта тілінде мүлдем басқаша жүзеге асады. Мальта тілінде септік жалғаулары жоқ, олардың орнына түрлі демеуліктер (prepositions) мен предлогтар қолданылады. Мысалы, қазақ тіліндегі барыс септігінің жалғауы (-ға/-ге) мальта тіліндегі "lil" демеулігі арқылы немесе шығыс септігі (-дан/-ден) "minn" предлогы арқылы беріледі. Бұл құрылымдарды сәйкестендіру аудармашыдан жоғары дайындықты талап етеді.
Сөздік қор және мәдениеттер тоғысы
Мальта тілі тарихи тұрғыдан өте ерекше. Оның сөздік қорының шамамен 30-40%-ы араб тілінен бастау алған семит негізінен тұрса, қалған бөлігі итальянизмдерден (сицилия диалектісімен бірге) және қазіргі ағылшын сөздерінен құралған. Қазақ тілінде де орта ғасырлардағы ислам мәдениетінің ықпалымен енген араб-парсы сөздері кездеседі, бірақ қазіргі ғылыми, техникалық және қоғамдық-саяси лексика негізінен орыс тілі мен халықаралық терминдерден тұрады.
Мәдениеттердің бұл ерекшелігі аудармада қызықты сәйкестіктерді тудыруы мүмкін. Мысалы, діни немесе дәстүрлі ұғымдарда араб тілінен енген ортақ түбірлерді кездестіруге болады (мысалы, қазақша «кітап» және мальташа "ktieb", немесе «уақыт» және "ħin", «нан» мағынасындағы сөздер мен негізгі тұрмыстық лексика). Дегенмен, қазіргі заманғы заңгерлік, медициналық немесе техникалық мәтіндерді аударғанда қазақ тіліндегі терминдердің мальта тіліндегі роман-германдық баламаларын дәл таңдау маңызды. Мальта тіліндегі заманауи ұғымдардың көпшілігі тікелей ағылшын тілінен алынғандықтан, бұл процесс белгілі бір дәрежеде жеңілдеуі мүмкін.
Аударма сапасын арттыруға арналған кәсіби кеңестер
- Контекстке баса назар аударыңыз: Тектік (gender) айырмашылықтарды дұрыс беру үшін мәтіннің мазмұнын толық зерттеңіз. Иесі анықталмаған сөйлемдерді аударудан бұрын контекстік зерттеу жүргізіңіз.
- Синтаксисті еркін өзгертіңіз: Қазақ тіліндегі ұзын сөйлемдерді мальта тіліне аударғанда қысқа, нақты сөйлемдерге бөлген дұрыс. Бұл мәтіннің оқылуын жеңілдетеді және мағыналық қателерді болдырмайды.
- Көмекші сөздер мен демеуліктерді дұрыс қолданыңыз: Септік жалғауларының орнына қолданылатын мальта тіліндегі предлогтардың (bil, lil, f', minn т.б.) мағыналық жүктемесін дәл беріңіз.
- Мәдени реалийлерді локализациялаңыз: Қазақ халқының тұрмыстық немесе мәдени ұғымдарын мальта оқырманына түсінікті ету үшін сипаттамалы аударма әдісін немесе мәтінішілік түсіндірмелерді қолданыңыз.
- Мальта тілінің аралас лексикасын ескеріңіз: Мәтін стиліне сәйкес семит негізді сөздерді немесе роман-герман кірме сөздерін таңдаңыз. Ресми мәтіндерде роман тектес сөздер көбірек қолданылуы мүмкін.
Қорытынды
Қазақ тілінен мальта тіліне аудару – бұл тек қана сөздерді алмастыру емес, бұл мүлдем екі түрлі әлем мен мәдениетті, екі бөлек ойлау жүйесін тоғыстыру процесі. Аудармашыдан екі тілдің де құрылымдық, грамматикалық және стилистикалық заңдылықтарын терең білу ғана емес, сонымен қатар мәдени нюанстарды сезіну де талап етіледі. Мақалада айтылған ережелер мен кеңестерді сақтау аударма сапасын жоғары деңгейге көтеруге және оқырманға түсінікті, әрі табиғи мәтін ұсынуға көмектеседі. Осы арқылы екі ел арасындағы мәдени және экономикалық байланыстардың дамуына үлкен үлес қосуға болады.