Азыркы ааламдашуу доорунда ар кыл тил топторуна кирген тилдердин ортосундагы байланыш өзгөчө мааниге ээ болууда. Түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирген кыргыз тили жана индоевропа тил үй-бүлөсүнүн славян тобундагы поляк тили өзүнүн түзүлүшү, грамматикалык курулушу жана маданий контексти боюнча бири-биринен кескин айырмаланат. Ушул себептүү кыргыз тилинен поляк тилине которуу процесси жөнөкөй сөзмө-сөз которуу эмес, эки башка тилдик ааламды жана маданий коддорду кайрадан жаратуу болуп саналат. Бул макалада кыргыз-поляк котормосунун негизги грамматикалык, лексикалык жана синтаксистик өзгөчөлүктөрү, ошондой эле котормочулар туш болгон негизги кыйынчылыктар деталдуу талданат.
Синтаксистик түзүлүш: SOV жана SVO моделдеринин айырмачылыгы
Кыргыз жана поляк тилдеринин ортосундагы эң алгачкы жана эң чоң айырма сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартибине байланыштуу. Кыргыз тили агглютинативдик тил катары сүйлөмдүн туруктуу синтаксистик моделине ээ: ээ - толуктооч - баяндооч (Subject-Object-Verb же SOV). Мында этиш ар дайым сүйлөмдүн аягында келет. Ал эми поляк тили флективдүү тил болуп саналат жана негизинен SVO (Subject-Verb-Object) моделин колдонот, мында этиш көбүнчө сүйлөмдүн ортосунда жайгашат.
Котормочу кыргызча сүйлөмдү поляк тилине которгондо, сүйлөмдүн бүткүл синтаксистик архитектоникасын өзгөртүүгө туура келет. Мисалы, кыргыз тилиндеги "Мен кечээ китепканадан абдан кызыктуу китеп алдым" деген сүйлөмдү сөзмө-сөз которсок, поляк тилинин табигый угулушу бузулат. Поляк тилинде бул сүйлөм "Wczoraj wypożyczyłem z biblioteki bardzo ciekawą książkę" деп түзүлүп, этиш (алдым/wypożyczyłem) сүйлөмдүн башында же ортосунда келиши керек. Сөздөрдүн тартибин туура эмес жайгаштыруу поляк тилиндеги текстти жасалма жана түшүнүксүз кылып көрсөтөт.
Грамматикалык род (жыныс) категориясынын жоктугу жана анын таасири
Кыргыз тилинде грамматикалык род (эркек, аял же орто жыныс) категориясы таптакыр жок. Зат атоочтор да, ат атоочтор да (мисалы, "ал") жынысты айырмалабайт. Ал эми поляк тилинде род категориясы эң күчтүү жана татаал грамматикалык системалардын бири болуп саналат. Поляк тилинде зат атоочтор, сын атоочтор, ат атоочтор жана өткөн чактагы этиштер да эркек (męski), аял (żeński) жана орто (nijaki) роддорго бөлүнөт. Андан сырткары, эркек роду өз ичинен жандуу-жансыз жана адамды билдирген жандуу (męskoosobowy жана męskorzeczowy) деп дагы бөлүнөт.
Бул кыргыз тилинен которгондо төмөнкүдөй кыйынчылыктарды жаратат:
- Ат атоочторду тандоо: Кыргыз тилиндеги "ал" деген сөздү поляк тилине которууда контекстке карап on (эркек), ona (аял), же ono (орто род) сөздөрүнүн бирин тандоо керек. Эгер контекстте каармандын жынысы так көрсөтүлбөсө, котормочу ката кетириши мүмкүн.
- Этиштердин макулдашуусу: Поляк тилинде өткөн чактагы этиштер родго жараша өзгөрөт. Мисалы, "ал жазды" деген сүйлөмдү полякчага которгондо, эгер ал эркек болсо "pisał", аял болсо "pisała" деп берилет. Котормочудан тексттин терең маанисин жана каармандардын мамилесин түшүнүү талап кылынат.
- Сын атоочтордун шайкештиги: Поляк тилинде сын атооч зат атоочтун родуна, санына жана жөндөмөсүнө толугу менен баш иет. Кыргыз тилиндеги туруктуу сын атоочтор (мисалы, "жакшы китеп", "жакшы адам") поляк тилинде тиешелүүлүгүнө жараша өзгөрүп турат (dobra książka - аял роду, dobry człowiek - эркек роду).
Жөндөмө системаларынын өзгөчөлүктөрү
Эки тил тең жөндөмө (падеж) системасына ээ болгону менен, алардын кызматтары жана саны ар башка. Кыргыз тилинде 6 жөндөмө бар (Атооч, Илик, Барыш, Табыш, Жатыш, Чыгыш). Ал эми поляк тилинде 7 жөндөмө (Deklinacja) бар: Mianownik (Атооч), Dopełniacz (Иликке окшош, бирок функциясы кенен), Celownik (Барыш), Biernik (Табыш), Narzędnik (Куралдык жөндөмө - кыргыз тилиндеги "- менен" жандоочусуна туура келет), Miejscownik (Жатыш), жана Wołacz (Кайрылуу жөндөмөсү).
Поляк тилиндеги жөндөмөлөрдүн колдонулушу предлогдор (ат атоочтор жана предлогдор) менен тыгыз байланышкан. Кыргыз тилиндеги мүчөлөр аркылуу берилген маанилер поляк тилинде предлогдордун жана тиешелүү жөндөмө мүчөлөрүнүн айкалышы менен көрсөтүлөт. Мисалы, кыргыз тилиндеги чыгыш жөндөмөсүндөгү "-дан" мүчөсү (мектептен) поляк тилинде "ze szkoły" (ze предлогу + Dopełniacz жөндөмөсү) деп берилет. Бул жерде предлогду гана эмес, андан кийин келген зат атоочтун аягындагы флексияны (мүчөнү) туура тандоо маанилүү.
Этиштин аспектилери жана чактары
Кыргыз тили өзүнүн бай этиш системасы, өзгөчө чактары жана чакчыл, кыймыл атооч формалары менен айырмаланат. Кыргыз тилинде этиштин кыймыл-аракетинин бүткөнүн же уланып жатканын көрсөтүү үчүн көмөкчү этиштер (мисалы, жазып ийүү, окуп чыгуу, бара жатуу) активдүү колдонулат. Поляк тилинде болсо этиштин эки негизги аспектиси (вид) бар: бүткөн убакытты билдирген dokonany жана бүтпөгөн кыймылды билдирген niedokonany.
Мисалы:
- "Окуп жатам" (уланып жаткан кыймыл) – поляк тилинде "czytam" (niedokonany).
- "Окуп бүттүм / окуп чыктым" (бүткөн кыймыл) – поляк тилинде "przeczytałem" (dokonany).
Котормочу кыргыз тилиндеги татаал этиштердин маанилик нюанстарын поляк тилинин префикстер системасы (мисалы, pisać - napisać, czytać - przeczytać) аркылуу туура чагылдырышы керек. Бул жерде префикстердин маанилерин терең билүү маанилүү, анткени туура эмес префикс сүйлөмдүн маанисин толугу менен өзгөртүп жибериши мүмкүн.
Маданий реалийлер жана идиомалар
Кыргыз элинин көчмөн маданияты, каада-салты жана жашоо образы тилде терең из калтырган. Поляк тили болсо Европалык христиандык жана славяндык маданий чөйрөгө таандык. Ушул себептүү маданий сөздөрдү (реалийлерди) которуу өзгөчө кылдаттыкты талап кылат.
Төмөнкү маданий түшүнүктөрдү поляк тилине которуунун негизги стратегиялары:
- Транслитерация же транскрипция: Боз үй, кымыз, бешбармак, манасчы сыяктуу өзгөчө сөздөр поляк тилине ошол бойдон транслитерацияланып (мисалы, boz-uj, kumys, beszbiarmak, manasczy) жана шилтемеде же кашанын ичинде түшүндүрмө берилет.
- Сүрөттөмө котормо: Эгерде түшүнүк поляк окурманына таптакыр белгисиз болсо, сүрөттөмө ыкма колдонулат. Мисалы, "кийиз" деген сөздү поляк тилиндеги "filc" (кийизге окшош материал) деп же маанисин түшүндүрүү менен которууга болот.
- Маданий эквиваленттерди издөө: Кыргыз тилиндеги макал-лакаптарды жана фразеологизмдерди сөзмө-сөз которууга болбойт. Мисалы, кыргыздын "Жаш келсе - ишке, кары келсе - ашка" деген макалын поляк тилине которууда анын маанилик эквивалентин славян маданиятынан табуу керек. Ал эми сөзмө-сөз котормо окурманда түшүнбөстүктү гана жаратат.
Котормочулар үчүн практикалык сунуштар
Кыргыз тилинен поляк тилине сапаттуу котормо жасоо үчүн төмөнкү кеңештерди эске алуу зарыл:
- Контекстти терең талдоо: Сүйлөмдөрдү өзүнчө эмес, абзацтын жана жалпы тексттин контекстинде караңыз. Бул каармандардын жынысын (родун) жана этиштин аспектисин туура аныктоого жардам берет.
- Синтаксистик ийкемдүүлүк: Кыргыз тилиндеги узун, татаал курма сүйлөмдөрдү поляк тилине которгондо аларды кыскараак, логикалык жактан байланышкан бир нече сүйлөмгө бөлүү сунушталат. Бул тексттин окумдуулугун жогорулатат.
- Предлогдорду туура колдонуу: Поляк тилиндеги предлогдордун жана жөндөмөлөрдүн айкалышын сөздүктөр аркылуу дайыма текшерип туруңуз. Зат атоочтун жөндөмө мүчөлөрүнүн туура жазылышына өзгөчө көңүл буруңуз.
- Заманбап куралдарды жана сөздүктөрдү колдонуу: Эки тилдин ортосундагы түз сөздүктөр чектелүү болгондуктан, синонимдер сөздүктөрүн жана эки тилдүү корпустарды (параллель тексттер базасын) жигердүү колдонуу зарыл.
Кыргыз тилинен поляк тилине которуу – бул жөн гана лингвистикалык трансформация эмес, эки улуттун ортосундагы маданий көпүрөнү куруу болуп саналат. Ар бир тилдин ички мыйзамдарын, структуралык өзгөчөлүктөрүн сыйлоо менен гана оригиналга эң жакын жана көркөм котормого жетишүүгө болот.