Монгол ба Хасаг хэлний язгуур холбоо, өгүүлбэрийн бүтэц
Монгол болон хасаг хэл нь Төв Азийн түүх, соёл, газар зүйн байршлын хувьд олон зуун жилийн турш зэрэгцэн оршиж, бие биедээ нөлөөлж ирсэн баялаг түүхтэй билээ. Хэл шинжлэлийн үүднээс авч үзвэл, хоёр хэл хоёулаа Алтай язгуурын хэлний гэр бүлд хамаарагдах бөгөөд хэв шинжийн хувьд залгамал буюу агглютинатив бүтэцтэй юм. Энэ нь үгийн язгуур болон үндэс нь өөрчлөгдөхгүйгээр, түүний араас залгавар, дагавар, нөхцөлүүдийг дараалан залгах замаар үгийн шинэ утга болон хэл зүйн хэлбэрийг үүсгэдэг гэсэн үг юм.
Түүнчлэн өгүүлбэрийн гишүүдийн байршил буюу үгийн дараалал нь аль аль хэлэнд Өгүүлэгдэхүүн-Тусагдахуун-Өгүүлэхүүн (Subject-Object-Verb буюу SOV) гэсэн хэв шинжийг баримталдаг. Өөрөөр хэлбэл, өгүүлбэрийн гол үйл үг буюу өгүүлэхүүн нь үргэлж өгүүлбэрийн төгсгөлд ордог дүрэмтэй. Энэхүү ижил төсөөтэй байдал нь монгол хэлнээс хасаг хэл рүү орчуулга хийх явцыг англи эсвэл хятад хэл рүү орчуулахаас харьцангуй хялбар болгодог бөгөөд өгүүлбэрийн бүтцийг сууриар нь өөрчилж, байрыг нь солих шаардлага бага гардаг. Орчуулагч нь монгол өгүүлбэрийн логик сэтгэлгээний дарааллыг хадгалан хасаг хэл рүү хөрвүүлэхэд хэл зүйн зөрчил харьцангуй бага үүсдэг байна.
Гэвч энэхүү гадаад бүтцийн ижил төсөөлөл нь орчуулагчийг төөрөгдүүлэх аюултай. Хэдийгээр өгүүлбэрийн бүтэц ижил боловч хэл зүйн нарийн харилцаа, тийн ялгалын нөхцөлүүдийн хэрэглээ, үйл үгийн хувирал болон өгүүлбэрийн гишүүдийн хоорондын уялдаа холбоо нь өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлогтой байдаг тул тэдгээрийг нарийвчлан судалж, орчуулгадаа тусгах нь чухал юм.
Дүрмийн болон хэл зүйн нарийн ялгааг зохицуулах нь
Хэдийгээр залгамал хэлний шинж чанартай боловч монгол ба хасаг хэлний хэл зүйн системд дараах чухал ялгаанууд оршдог бөгөөд орчуулагч эдгээрийг анхаарахгүй өнгөрч болохгүй.
- Тийн ялгалын систем болон нөхцөлүүдийн удирдлага: Монгол хэлэнд долоон тийн ялгал байдаг бол хасаг хэлэнд мөн адил долоон тийн ялгал (септік) байдаг. Тэдгээр нь: атау (нэрлэх), ілік (харьяалах), барыс (чиглэлийн буюу өгөх оршихтой дүйх), табыс (заах), жатыс (орших), шығыс (гарах), көмектес (үйлдэх) тийн ялгал юм. Хасаг хэлний барыс септік нь чиглэл, зорилгыг түлхүү илэрхийлдэг бол жатыс септік нь цаг хугацаа болон орон байрыг заадаг. Монгол хэлний өгөх орших тийн ялгалын нөхцөл болох "-д, -т" нь хасаг хэлний "барыс" болон "жатыс" септік-ийн аль алинд хуваагдан орчуулагддаг тул контекстоос шалтгаалан аль нөхцөлийг залгахаа зөв шийдэх хэрэгтэй. Жишээлбэл, "Улаанбаатарт суудаг" гэхийг хасаг хэлээр "Ұланбатырда тұрады" (жатыс септік) гэх бол, "Улаанбаатарт очсон" гэхийг "Ұланбатырға барды" (барыс септік) гэж хөрвүүлнэ.
- Эгшгийн зохицол ба зөв бичих дүрэм: Хасаг хэлний эгшиг зохицох хууль (үндестік заңы) нь монгол хэлнийхоос хавьгүй нарийн бөгөөд чанга үйлчилдэг. Үүнд хэлний зохицол (жуан, жіңішке) болон уруулын зохицол (еріндік) зэрэг багтана. Хасаг хэлэнд үгэнд нөхцөл залгахад тухайн үгийн хамгийн сүүлчийн үеийн эгшгээс хамаарч нөхцөлийн хувилбарыг сонгодог. Монгол хэлнээс орчуулсан үгийн үндэс хасаг хэл рүү шилжихдээ зөв бичих дүрмийн дагуу хувирах ёстой бөгөөд эгшгийн зохицол алдагдвал уншигчдад маш түүхий, алдаатай бичвэр мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг.
- Үйл үгийн цаг, байдлын систем (Аспект): Хасаг хэлэнд үйл үгийн одоо, өнгөрсөн, ирээдүй цагийг илэрхийлэхдээ үйл явцын байдлыг (аспект) маш нарийн заадаг. Монгол хэлний "бичиж байна" гэх одоо цагийг хасаг хэлэнд "жазып жатырмын" гэж туслах үйл үг ашиглан илэрхийлдэг. Хасаг хэлний "жатыр", "отыр", "тұр", "жүр" гэх дөрвөн туслах үйл үг нь одоо цагт үйл явцын яг ямар байдалтай байгааг илэрхийлдэг бөгөөд үүнийг буруу сонговол өгүүлбэрийн утга алдагдах аюултай.
Үгсийн сангийн онцлог, харь үгийн нөлөө ба соёлын нутагшуулалт
Монгол болон хасаг хүмүүс нүүдэлчний ахуй соёлтой тул мал аж ахуй, ан гөрөө, байгалийн үзэгдэлтэй холбоотой уламжлалт үгсийн сан нь маш ижил төсөөтэй байдаг. Жишээ нь, малын нэршил, нас, зүс, гэр ахуйн хэрэгсэл зэрэгт шууд дүйцэх үгс элбэг. Тухайлбал, монгол хэлний "мал", "адуу", "тэмээ", "хонь", "ямаа", "саах", "айраг" (хасаг хэлэнд кымыз) зэрэг үгс нь хасаг хэлэнд "мал", "жылқы", "түйе", "қой", "ешкі", "сауу", "қымыз" гэж маш ойрхон буух бөгөөд соёлын ижил төсөө нь орчуулгыг улам амьд, тодорхой болгодог.
Гэвч соёлын болон нийгмийн хөгжлийн явцад үүссэн ялгаатай талуудыг анхаарах нь чухал. Монголчууд түүхэндээ буддын шашин, төвөд соёлтой нягт холбогдож ирсэн бол хасаг түмэн исламын шашин, араб-персийн соёлын нөлөөнд орсон байдаг. Энэхүү соёлын ялгаа нь орчин үеийн үгсийн санд, ялангуяа шашин, философи, хууль эрх зүй, сурган хүмүүжүүлэх болон утга зохиолын нэр томьёонд тод илэрдэг.
Хасаг хэлний хийсвэр болон албаны үгсийн сангийн дийлэнх хувь нь араб, перс гаралтай үгсээс бүрддэг. Жишээлбэл, монгол хэлний "ном" (согд гаралтай), "буян" (санскрит гаралтай), "сургууль" гэх мэт үгсийг хасаг хэл рүү хөрвүүлэхдээ хасаг хэлний исламын болон араб-перс гаралтай соёлын дүйцэл болох "кітап", "сауап", "мектеп" зэрэг үгсийг сонгох хэрэгтэй болно. Орчуулагч хүн монгол эхэд байгаа үгийн гарал үүсэл, цаад утгыг сайтар ухаж, хасаг хэлний соёлын уламжлалт хэрэглээнд хэрхэн буудгийг мэддэг байх нь нутагшуулалтын (localization) ажлыг амжилттай гүйцэтгэх үндэс болдог.
Монгол хэлнээс Хасаг хэл рүү амжилттай орчуулах практик зөвлөмжүүд
Монгол хэлнээс хасаг хэл рүү орчуулга хийхдээ дараах практик зөвлөмжүүдийг баримталснаар орчуулгын бүтээлийг мэргэжлийн түвшинд, уншууртай, найруулга сайтай болгох боломжтой.
- Контекстийн нарийн шинжилгээ хийх: Үгийг үгчлэн орчуулах (literal translation) нь залгамал хэлнүүдийн хувьд ч утгагүй, модон орчуулга үүсгэхэд хүргэдэг. Хэлц үгс, зүйр цэцэн үгс болон хэвшмэл хэллэгийг орчуулахдаа утга санааг нь хасаг хэлний өөрийнх нь зүйр үг эсвэл хэлцээр солих нь уншигчдад илүү ойр бууна.
- Нэр томьёоны нэгдмэл байдлыг хангах: Хууль, техник, анагаах ухаан, мэдээллийн технологийн бичвэрүүдэд нэг нэр томьёог бичвэрийн туршид тогтвортой нэг үгээр орчуулах нь чухал. Монгол хэлэнд орос хэлнээс шууд зээлж авсан үгсийг хасаг хэл рүү хөрвүүлэхдээ хасаг хэлний орчин үеийн стандарт (жишээ нь, орос үгийг хасагжуулсан эсэхийг) шалгах шаардлагатай.
- Уншигчийн онцлогт тохируулах (Target Audience): Орчуулсан бичвэр хэнд зориулагдсан болохыг тодорхойлох нь чухал. Хэрэв Монголын хасаг иргэдэд зориулсан бол монгол хэлний зарим үг, ойлголтыг шууд хэрэглэх буюу тайлбартай үлдээж болох бол, Хасагстан улсын уншигчдад зориулж байгаа бол тус улсад мөрдөгдөж буй стандарт хасаг хэлний хэм хэмжээ, кирилл болон латин үсгийн шинэ дүрмийг баримтлах шаардлагатай.
- Мэргэжлийн хяналт ба редакторлах үе шат: Орчуулгыг дуусгасны дараа уугуул хасаг хэлтэй, найруулга зүйн өндөр мэдлэгтэй редактороор хянуулах нь зайлшгүй шаардлагатай. Энэ нь орчуулагчийн анзаараагүй үлдээсэн хэл зүйн алдаа, найруулгын модон байдлыг засч, бичвэрийг амьд урсгалтай болгоно.
Монгол хэлнээс хасаг хэл рүү орчуулна гэдэг нь зөвхөн хэлний тэмдэгтийг солих механик ажил биш, харин Төв Азийн хоёр том соёлын орон зайг холбох, түүхэн болон орчин үеийн харилцааг бэхжүүлэх бүтээлч үйл явц юм. Дээр дурдсан хэл шинжлэлийн онцлог, хэл зүйн нарийн ялгаа, соёлын нутагшуулалтыг анхаарч, практик зөвлөмжүүдийг мөрдлөг болгосноор орчуулагчид чанартай, оновчтой, уншигчдын сэтгэлд хүрсэн орчуулгыг туурвих боломжтой болно.