Hizkuntzalaritzaren ikuspuntutik, euskaratik hebreerara itzultzea munduko bi familia linguistiko ezberdinen arteko zubi konplexu bat eraikitzea da. Euskara hizkuntza bakartu, aglutinatzaile eta ergatiboa da; hebreera, berriz, familia semitikoko hizkuntza flexionatua da, erro trikonsonanteetan oinarritua eta eskuinetik ezkerrera idazten dena (RTL). Testu bat hizkuntza batetik bestera egokitzean, hitzez hitzeko itzulpena ezinezkoa da. Kalitatezko emaitza lortzeko, bi hizkuntzen egitura sakonak, morfologia berezia, sintaxiaren errelerazioa eta kultura-ñabardurak menderatu behar dira. Gida honetan, euskaratik hebreerara itzultzeko prozesuaren ezaugarri nagusiak, erronkak eta web-lokalizaziorako zein SEOrako aholku praktikoak aztertuko ditugu.
Sintaxiaren eta Esaldi-egituraren Errelerazioa
Euskarak eta hebreerak esaldiak antolatzeko modu oso desberdinak dituzte. Euskara batez ere SOV (Subjektua-Objektua-Aditza) egiturakoa da, nahiz eta mintzagai-egituraren arabera ordena oso malgua izan daitekeen. Hebreera modernoak, ordea, SVO (Subjektua-Aditza-Objektua) ordena darabil gehienbat, Europako hizkuntzen eraginagatik, nahiz eta hebreera klasikoan VSO (Aditza-Subjektua-Objektua) ordenak garrantzi handia izan. Euskarazko esaldiak hebreerara ekartzean, aditzaren kokapena aldatzea da lehen erronka.
Adibidez, euskarazko esaldi honetan:
"Idazleak itzulpen gida berria idatzi du." (Subjektua + Objektua + Aditza)
Hebreeraz egitura honela antolatu behar da:
"הסופר כתב מדריך תרגום חדש" (Ha-sofer katav madrikh targum khadash), hitzez hitz: "Idazleak (S) idatzi du (V) gida itzulpen berria (O)".
Ordena sintaktiko hau ez errespetatzeak testua artifiziala edo ulertezina izatea dakar. Itzultzaileak esaldirik luzeenetan perpaus nagusien eta mendekoen arteko loturak desegin eta hebreerazko SVO egitura naturalera egokitu behar ditu.
Morfologia: Euskarazko Aglutinazioa vs. Hebreerazko Erro Semitikoak
Euskara hizkuntza aglutinatzailea da. Hitz-erro bati atzizkiak gehituz hitz berriak eta harreman gramatikalak sortzen dira (adibidez: etxea, etxean, etxeetatik, etxearentzat). Hebreerak, Semitiar hizkuntza gisa, erabat desberdina den morfologia-sistema du, erro trikonsonanteetan (shoresh) eta txantiloietan (binyanim aditzentzat, mishkalim izenentzat) oinarritua.
Hebreerazko erro gehienek hiru kontsonante dituzte. Adibidez, K-T-V (כ-ת-ב) erroak "idaztea" esan nahi du. Hitz berriak sortzeko, erro ese erroa txantiloi bokalizatu ezberdinetan sartzen da:
- Katav (כתב): idatzi zuen (aditza)
- Miktav (מכתב): gutuna (izena)
- Ktovet (כתובת): helbidea (izena)
- Kativ (כתיב): ortografia (izena)
Euskaratik hebreerara itzultzean, euskarazko atzizki konplexuak (lekuzkoak eta edutezkoak) hebreerazko aurrizki eta preposizio bilakatzen dira askotan. Hebreeraz, preposizio nagusiak (be, le, mi, ke) eta artikulu zehaztua (ha) hitzari itsasten zaizkio aurretik. Adibidez, "etxean" euskarazko hitza (etxe + an) hebreeraz "babayit" (בבית) izango litzateke, non "b-" preposizioa ("-an") eta "a-" artikulua ("ha") "bayit" (etxe) izenari aurretik gehitzen zaizkion.
Kasuen Deklinabidetik Preposizioetara eta Akusatiboaren "Et" Markatzailera
Euskarak kasu-marka ugari ditu (ergatiboa, absolutiboa, datiboa, genitiboa, instrumentala, etab.). Hebreerak ez du kasu-deklinabiderik zentzu klasikoan, baina baditu partikula eta preposizio oso zehatzak kasu horiek adierazteko. Erronkarik handienak honako hauek dira:
- Ergatiboa (Nork kasua): Euskarak subjektu igarankorrak markatzen ditu "-k" atzizkiarekin. Hebreerak ez du ergatiborik, subjektua beti nominatiboan doa, inolako markarik gabe. Itzultzean, subjektu ergatiboaren izaera aditzaren jokoarekin soilik lotzen da.
- Absolutiboa (Nor kasua) eta Akusatiboa: Euskarazko absolutiboa ("nor") subjektu ez-igarankorra edota objektu zuzena izan daiteke. Hebreeraz, objektu zuzena zehaztua denean (artikulua edo izen berezia duenean), "et" (את) partikula erabili behar da aditzaren ondoren. Hau ezinbestekoa da gramatikalki. Adibidez: "Liburua irakurri dut" -> "Karati et ha-sefer" (קראתי את הספר). Liburua zehaztua ez balitz ("Liburu bat irakurri dut"), "et" partikula kendu egingo litzateke: "Karati sefer".
- Genitiboa (Noren kasua): Euskarazko jabetza-genitiboa ("-ren") hebreeraz "shel" (של) preposizioaren bidez egiten da normalean (adibidez: "idazlearen gida" -> "hamadrikh shel hasofer"). Hala ere, hebreerak badu egitura klasikoago bat ere, "smikhut" (סמיכות) izenekoa, bi izen zuzenean lotzen dituena (adibidez: "gida-itzulpen" -> "madrikh targum"). Egitura hauetatik zein erabili aukeratzea erregistro testualaren araberakoa da.
Aditz-sistemaren Egokitzapena eta Ñabardurak
Euskarazko aditz laguntzaileek (du, da, die...) informazio kopuru izugarria daramate: subjektua, objektu zuzena, zeharkako objektua eta baita alokutibotasuna (hika) ere. Hebreerazko aditza askoz sintetikoagoa da subjektuaren aldeari dagokionez (pertsona, generoa eta zenbakia marka bakar batekin adierazten dira), baina ez ditu objektuak aditz barruan txertatzen.
Gainera, hebreerak genero gramatikala bereizten du aditz-jokoan, bai hirugarren pertsonan eta baita bigarren pertsonan ere (adibidez, "zuk idazten duzu" esateko, esaldi ezberdina da solaskidea gizona [ata kotev] edo emakumea [at kotevet] bada). Euskaratik itzultzean, testuinguruak argi utzi behar du nor den hartzailea, hebreerazko aditz eta izenordain egokiak hautatu ahal izateko. Euskarazko genero-neutraltasuna galdu egiten da hebreerara pasatzean, eta horrek arreta berezia eskatzen du hizkera inklusiboa edo neutroa mantendu nahi denean.
Lokalizazio Teknikoa eta Web Garapena: Eskuinetik Ezkerrera (RTL)
Lokalizazio digitalaren eremuan, euskaratik hebreerara igarotzeak norabide-aldaketa erradikala dakar. Euskara ezkerretik eskuinera idazten da (LTR), baina hebreera eskuinetik ezkerrera (RTL). Webgune bat, software bat edo dokumentu diseinu bat euskaratik hebreerara lokalizatzean, alderdi tekniko hauek zaindu behar dira:
- HTML Norabidea: Webguneko kodean HTML etiketak
dir="rtl"atributua izan behar du. Honek testua eskuinean lerrokatzeaz gain, puntuazio-marken orden egokia ere bermatzen du. - CSS Ispilatzea: Diseinuaren elementu guztiak ispilatu egin behar dira. Ezkerreko marjinak eskuinekoak bihurtu behar dira, nabigazio borobilak aldatu, eta ikonografiaren norabidea egokitu (adibidez, "aurrera" adierazten duten geziek ezkerrera seinalatu behar dute hebreerazko bertsioan).
- Letra-tipoak: Hebreerazko alfabetoak (Alef-Bet) letra-tipo espezifikoak behar ditu pantailan ondo irakurtzeko. Euskaraz erabiltzen diren letra-tipo askok ez dute hebreerazko karaktererik, beraz, CSS fitxategietan Google Fonts bidezko Sans-Serif letra-tipo lokalizatuak (adibidez, Assistant, Rubik edo Heebo) integratzea gomendatzen da.
Hebreerazko SEO eta Gako-hitzak Idazteko Gakoak
Itzulpen baten helburua webgune baten posizionamendua hobetzea denean (SEO), hebreeraren ezaugarri ortografikoak ezagutzea ezinbestekoa da. Hebreera modernoan bi idazkera modu daude: bokalizatua (nikkud puntuekin) eta bokalizatu gabea (ktiv haser nikud). Interneten bokalizaziorik gabe idazten da beti.
Bokalik gabe idazten denean, "Vav" (ו) eta "Yod" (י) letrak erabiltzen dira maiz bokal soinuak irudikatzeko. Bilatzaileetan erabiltzaileek egiten dituzten bilaketak bokalizaziorik gabeko ortografian egiten dira. SEO itzultzaileak gako-hitzak bilatzaileetan gehien erabiltzen diren aldaera ortografikoekin bat datozela ziurtatu behar du. Gainera, hebreerazko hitz bati preposizioak itsasten zaizkionez (aurrizki gisa), Google bezalako bilatzaileek hitzaren erroa identifikatzeko gai badira ere, gako-hitzak bere forma garbian (aurrizkirik gabe) testuan modu naturalean sartzea komeni da, bilaketa-bolumena hobeto ustiatzeko.