He mea kupaianaha ka launa ʻana o nā ʻōlelo ʻelua i kaʻawale loa ma ka palapala ʻāina a me ka mōʻaukala. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi, he lālā ia o ka ʻohana ʻōlelo ʻAukenaulia (Austronesian) e ulu mai ana mai ka Pākīpika, a ʻo ka ʻōlelo Pelekia (Farsi), he lālā ia o ka ʻohana ʻōlelo ʻInia-ʻEulopa (Indo-European) mai nā wao nahele a me nā mauna o ka Hikina Waena. Ke hoʻāʻo nei ke kanaka e unuhi i kekahi manaʻo mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Pelekia, ʻaʻole ia he hoʻololi wale i nā huaʻōlelo ma ke puke wehewehe ʻōlelo. He huakaʻi hele kēlā ma waena o nā ao moʻomeheu ʻelua, e koi ana i ka mea unuhi e hoʻomaopopo hohonu i nā kumu piliʻōlelo, nā loina kaiaulu, a me nā leo haku mele e hūnā ʻia ana ma lalo o nā pōʻaiapili.
Ma kēia ʻatikala, e kūkākūkā kākou i nā pilikia nui o ka piliʻōlelo, nā ʻano like a me nā ʻano ʻokoʻa o nā ʻōlelo ʻelua, a me nā kaʻina hana e hiki ai ke hoʻokō i ka unuhi ʻana me ka pololei a me ke mahalo i ka moʻomeheu o kēlā me kēia lahuikanaka. Ma o ka huli pono ʻana i kēia mau ʻanuʻu, e wehe ʻia ke ala e pili ai ka naʻau o ka poʻe Hawaiʻi me ka poʻe e ʻōlelo ana i ka ʻōlelo Pelekia ma o ka maluhia o ka ʻōlelo.
Ka Hoʻololi Piliʻōlelo a me ka Hoʻonohonoho Huaʻōlelo
ʻO kekahi o nā keʻakeʻa nui loa ma ka unuhi ʻana ma waena o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Pelekia, ʻo ia ka hoʻonohonoho ʻana o ka hopunaʻōlelo (word order). Ua kaulana ka ʻōlelo Hawaiʻi no ka hoʻohana ʻana i ke kaʻina Haʻina-Kumuhana-Lawa (VSO). ʻO ia hoʻi, hoʻomaka ka manaʻo me ka hana (haʻina) ma mua o ke kumu o ka hana (kumuhana) a me ka mea i loaʻa i ka hana (lawa). Eia kekahi laʻana maʻalahi: "Inu ke keiki i ka wai." Eia ka haʻina (inu), ka kumuhana (ke keiki), a me ka lawa (i ka wai).
Ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe, hoʻohana ka ʻōlelo Pelekia i ke kaʻina Kumuhana-Lawa-Haʻina (SOV). E hoʻololi ʻia ka hopunaʻōlelo ma ka ʻōlelo Pelekia i kēia ʻano: "Bacheh āb rā minūshad" (Ke keiki i ka wai inu). Maanei, aia ka hana (minūshad - inu) ma ka hopena o ka hopunaʻōlelo. Inā unuhi pololei ʻia kēlā me kēia huaʻōlelo me ka hoʻololi ʻole i ke kūlana, e lilo ana ka hopunaʻōlelo i mea huikau loa a maopopo ʻole i ka mea heluhelu Pelekia. No laila, he hana nui ka wāwahi ʻana i ka hale o ka hopunaʻōlelo Hawaiʻi a me ka kūkulu hou ʻana iā ia ma ka hale o ka ʻōlelo Pelekia.
Eia naʻe, loaʻa kekahi ʻano like hoihoi ma waena o kēia mau ʻōlelo ʻelua ma ka pili o ka inoa paniinoa a me ke keka (gender). Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻaʻohe keka o nā paniinoa e like me "ia". ʻAʻole mākou e hoʻokaʻawale ma waena o "he" a me "she" e like me ka ʻōlelo Pelekania. Ua like loa kēia me ka ʻōlelo Pelekia, kahi e hoʻohana ʻia ai ka huaʻōlelo "u" (او) no ka wahine a me ke kāne me ka hoʻokaʻawale ʻole. He kōkua nui kēia maʻalahi i ka mea unuhi no ka mea ʻaʻole pono lākou e koho i ke keka o ke kanaka ke hoʻololi ʻia ka manaʻo mai kekahi ʻōlelo a i kekahi.
Kaona a me ke Keʻena Poetic o nā ʻŌlelo ʻElua
ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Pelekia, he mau ʻōlelo ia i hoʻopiha ʻia me ka nani o ke mele a me ka manaʻo hohonu. Ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, kapa ʻia kēia ʻano ʻo ka "kaona". ʻO ka kaona ka manaʻo hūnā ma hope o nā huaʻōlelo maʻamau. E laʻa, ke hoʻohana ke haku mele i ka huaʻōlelo "ua" (rain), e hōʻike paha ia i ke aloha, ka waimaka, a i ʻole ka hoʻomaʻemaʻe ʻana o ka naʻau. Inā unuhi ka mea unuhi i ka huaʻōlelo "ua" ma kona ʻano maoli wale nō (baran - باران) me ka nānā ʻole i kaona, e nalo ana ka ʻuhane o ka mele a me ka manaʻo kumu o ka mea kākau.
Ma ka ʻaoʻao o ka poʻe Pelekia, he mea koʻikoʻi loa ka hana haku mele ma ko lākou ola. Ke kaulana nei nā haku mele e like me Hafez, Saadi, a me Rumi no kā lākou hoʻohana ʻana i nā manaʻo hūnā i kapa ʻia ma ka moʻomeheu Sufi ʻo ka "zāhir" (ka mea e ʻike ʻia ma waho) a me ka "bātin" (ka manaʻo maoli i hūnā ʻia i loko). Ua like loa kēia loina Sufi me ke kaona o ka poʻe Hawaiʻi. Ke unuhi ke kanaka i ke mele Hawaiʻi i ka ʻōlelo Pelekia, pono e loaʻa kahi mākaukau noʻonoʻo e hiki ai ke hoʻoili i ke kaona Hawaiʻi ma luna o kekahi manaʻo bātin e maopopo ai i ka poʻe Pelekia. ʻAʻole kēia he unuhi huaʻōlelo wale nō; he kaʻina hoʻololi kēia o nā hōʻailona a me ka pili pili moʻomeheu.
Nā Hōʻailona Kani a me ka Palapala Kākau
Ke nānā kākou i ka palapala kākau, he ʻokoʻa loa ka hana. Kākau ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi me ka Pīʻāpā Hawaiʻi me ka hoʻohana ʻana i nā huapalapala Lātina, me ʻelua hōʻailona kikoʻī: ka ʻokina (glottal stop) a me ka kahakō (macron no nā kani lōʻihi). He mea koʻikoʻi kēia mau hōʻailona. ʻO ka ʻokoʻa ma waena o "kalo" (taro) a me "kālō" (kāhea a i ʻole ke kālā) a i ʻole "ʻuʻu" (mimi a i ʻole ke kani) a me "uu" (huki mai) ke hōʻike nei i ka mana o ka ʻokina a me ka kahakō. No laila, ke heluhelu ka mea unuhi i ka palapala Hawaiʻi, he koi koʻikoʻi ke kākau pololei ʻia o kēia mau hōʻailona i ʻole e hewa ka unuhi ʻana mai ka hoʻomaka.
Aia ka ʻōlelo Pelekia ma ka ʻaoʻao ʻē aʻe o ka honua o nā huapalapala. Kākau ʻia ia me ka palapala Pelekia-ʻAlapia (Perso-Arabic script) mai ka ʻaoʻao ʻākau a i ka hema. Loaʻa iā ia nā ʻano kani like ʻole i hiki ke hoʻohālikelike ʻia me ka ʻokina, e like me ka "hamza" (ء) a i ʻole ka "ʻayn" (ع) e hōʻike ana i kahi hoʻomaha iki o ka leo ma ka puʻu. I ka wā e unuhi ai i nā inoa Hawaiʻi, pono ka mea unuhi e hoʻohana i kēia mau hōʻailona Pelekia no ka hōʻike ʻana i nā kani kūikawā o ka ʻōlelo Hawaiʻi. E laʻa, ʻo ka inoa "Kamaile" e kākau ʻia paha ma ka ʻōlelo Pelekia e like me "کامیله" (Kamile) a i ʻole "کامایله" (Kamayle) e like me ka puana kūpono loa i lohe ʻia e ka pepeiao Pelekia.
Nā Kaʻina Hana a me nā Manaʻo Kōkua no ka Unuhi Kūpono
No ka hoʻokō ʻana i kahi unuhi kiʻekiʻe mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Pelekia, eia kekahi mau kumu alakaʻi koʻikoʻi e pono ai ka mea unuhi e hahai:
- E Mākaukau ma ka Pōʻaiapili: E ʻike mau i ke kumu o ka mea i kākau ʻia. Inā he moʻolelo kahiko, he mele, a i ʻole he palapala kūhelu, no ka mea he ʻokoʻa loa ka hoʻohana ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma muli o ke ʻano o ka pōʻaiapili.
- E Hoʻololi i ke Kahua Piliʻōlelo: E hoʻomanaʻo mau e neʻe i ka haʻina (verb) i ka hopena o ka hopunaʻōlelo ke unuhi ʻoe i ka ʻōlelo Pelekia, a e neʻe i mua ke unuhi ʻoe i ka ʻōlelo Hawaiʻi.
- E Mālama i ka Naʻauao o ka ʻĀina a me ke Kai: Nui nā huaʻōlelo Hawaiʻi no ka makani, ka ua, a me ke kai (e like me ka makani Kona a i ʻole ka ua Kīpuʻupuʻu). No ka mea ʻaʻohe wao nahele a me ka ua nui ma nā wahi maloʻo o Iran (Persia), pono e loaʻa kahi hoʻākāka pōkole a i ʻole kekahi huaʻōlelo Pelekia e hōʻike kokoke ana i ka manaʻo kumu.
- E Nānā i nā Loina Kaiaulu: E hoʻohana i ke kaila mahalo (formal register) o ka ʻōlelo Pelekia ke kūpono, a e mālama i ka leo "Aloha" a me ka launa aloha o ka ʻōlelo Hawaiʻi.
| Kūlana Kumu ʻŌlelo | ʻŌlelo Hawaiʻi | ʻŌlelo Pelekia (Farsi) |
|---|---|---|
| Kūlana o nā Huaʻōlelo | VSO (Haʻina - Kumuhana - Lawa) | SOV (Kumuhana - Lawa - Haʻina) |
| Keka o nā Paniinoa | ʻAʻohe (Hoʻohana ʻia ʻo "ia") | ʻAʻohe (Hoʻohana ʻia ʻo "u" / او) |
| Kahua Kākau | Huapalapala Lātina me nā hōʻailona kani | Palapala Pelekia-ʻAlapia mai ka hema a ka ʻākau |
| Manaʻo Hūnā Moʻomeheu | Kaona (nā manaʻo pili i ka ʻāina a me ke aloha) | Zāhir a me Bātin (manaʻo waho a me loko) |
I ka hopena, ʻo ka unuhi ʻana mai ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka ʻōlelo Pelekia he ala kūʻono ia e koi ai i ka hoʻomanawanui, ka noʻonoʻo poetic, a me ka mahalo hohonu i nā kuʻuna o nā lāhui ʻelua. Ma o ka mālama pono ʻana i ke kaona a me ke kūkulu hou ʻana i ka piliʻōlelo ma ka ʻōlelo target, e hiki ai iā kākou ke hāʻawi i ka manaʻo maoli a me ka nani piha o nā moʻolelo kahiko a me nā haʻawina hou no nā hanauna e hiki mai ana.