Թարգմանական արվեստը պահանջում է ոչ միայն բառացի համապատասխանությունների որոնում, այլև երկու տարբեր լեզվամտածողությունների և մշակութային համատեքստերի խորը ըմբռնում: Հայերենից ռումիներեն թարգմանությունը յուրահատուկ և բարդ գործընթաց է, քանի որ այն կամրջում է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքի երկու տարբեր ճյուղեր՝ հայերենը՝ որպես ինքնուրույն ճյուղ, և ռումիներենը՝ որպես արևելառոմանական լեզու: Չնայած երկու լեզուներն էլ ունեն պատմական և աշխարհագրական ընդհանուր շփման կետեր (հատկապես Բալկանյան թերակղզում և հայկական գաղթօջախների պատմության համատեքստում), դրանց քերականական և կառուցվածքային տարբերությունները թարգմանիչներից պահանջում են բարձր պրոֆեսիոնալիզմ և լեզվաբանական զգոնություն:
Լեզվական համակարգերի կառուցվածքային տարբերությունները
Հայերենի և ռումիներենի հիմնական տարբերություններից մեկը դրանց ձևաբանական կառուցվածքն է: Հայերենը հիմնականում կցական (ագլուտինատիվ) տարրերով թեքական լեզու է, մինչդեռ ռումիներենը վերլուծական (անալիտիկ) միտումներով թեքական լեզու է, որը ժառանգել է լատիներենի հոլովական համակարգի որոշակի տարրեր: Ռումիներենը միակ ռոմանական լեզուն է, որը պահպանել է հոլովման համակարգը (թեև զգալիորեն պարզեցված տարբերակով), ինչը որոշ չափով հեշտացնում է հայերենի հոլովական ձևերի փոխանցումը, սակայն այստեղ նույնպես կան բազմաթիվ նրբություններ:
Քերականական սեռի առկայությունը և դրա մարտահրավերները
Հայերենից ռումիներեն թարգմանելիս ամենամեծ դժվարություններից մեկը քերականական սեռի (gender) փոխանցումն է: Ժամանակակից հայերենը չունի քերականական սեռի կարգ: Գոյականները, ածականները և դերանունները չեն տարբերակվում ըստ արականի, իգականի կամ չեզոքի: Մինչդեռ ռումիներենն ունի երեք քերականական սեռ՝ արական (masculin), իգական (feminin) և չեզոք (neutru):
Երբ թարգմանիչը հայերեն տեքստից թարգմանում է ռումիներեն, նա պետք է որոշի յուրաքանչյուր գոյականի սեռը և համապատասխանեցնի դրան նախադասության մեջ գործածվող ածականները, դերանուններն ու արտիկլները (հոդերը): Օրինակ՝ հայերեն «գեղեցիկ տուն» և «գեղեցիկ տղա» արտահայտությունների մեջ «գեղեցիկ» ածականը չի փոխվում: Ռումիներենում «տուն» (casă) բառը իգական սեռի է, իսկ «տղա» (băiat) բառը՝ արական: Ուստի թարգմանությունը կլինի համապատասխանաբար՝ "casă frumoasă" և "băiat frumos": Այս համաձայնեցումը պահանջում է բացառիկ ուշադրություն, քանի որ սեռի սխալ կիրառումը կարող է ամբողջությամբ խաթարել նախադասության քերականական կառուցվածքը:
Որոշյալ և անորոշ հոդերի համակարգը
Թե՛ հայերենը, թե՛ ռումիներենը յուրահատուկ են իրենց հոդերի կիրառմամբ, սակայն դրանց կառուցվածքային իրացումները տարբերվում են: Հայերենում որոշյալ հոդը (ն, ը) կցվում է գոյականի վերջին (ետադաս հոդ): Հետաքրքիր է, որ ռումիներենը նույնպես կիրառում է ետադաս որոշյալ հոդեր (articol hotărât enclitic), ինչը եզակի երևույթ է ռոմանական լեզուներում: Օրինակ՝ "lup" (գայլ) դառնում է "lupul" (գայլը):
Այնուամենայնիվ, ռումիներենում անորոշ հոդը (articol nehotărât) նախադասության մեջ դրվում է գոյականից առաջ (նախադաս հոդ)՝ "un lup" (մի գայլ), "o casă" (մի տուն): Թարգմանիչը պետք է հստակ տարբերակի հայերենի որոշյալության և անորոշության իմաստային երանգները և դրանք ճշգրիտ փոխանցի ռումիներենի հոդային համակարգի միջոցով՝ հաշվի առնելով նաև հոլովական փոփոխությունները, քանի որ ռումիներենում հոդերը հոլովվում են գոյականների հետ միասին:
Հոլովական համակարգերի համադրումը
Հայերենն ունի հարուստ հոլովական համակարգ (ուղղական, հայցական, սեռական, տրական, բացառական, գործիական, ներգոյական): Ռումիներենն ունի ավելի սահմանափակ հոլովական համակարգ, որտեղ հիմնականում տարբերակվում են ուղղական-հայցական (nominativ-acuzativ) և սեռական-տրական (genitiv-dativ) ձևերը, ինչպես նաև կոչական հոլովը (vocativ):
Հայերենի բացառական, գործիական և ներգոյական հոլովների իմաստները ռումիներենում հիմնականում արտահայտվում են նախդիրների (prepoziții) և ուղղական-հայցական հոլովաձևերի զուգակցմամբ: Օրինակ՝ հայերեն բացառական հոլովով արտահայտված «քաղաքից» ձևը ռումիներենում թարգմանվում է նախդրավոր կառույցով՝ "din oraș": Գործիական «գրչով» ձևը դառնում է "cu un pix": Թարգմանչից պահանջվում է խորությամբ տիրապետել ռումիներեն նախդիրների համակարգին, քանի որ սխալ նախդրի ընտրությունը կարող է ամբողջությամբ փոխել խոսքի իմաստը կամ դարձնել այն անբնական:
Բայական համակարգի և ժամանակաձևերի նրբությունները
Բայական համակարգը երկու լեզուներում էլ չափազանց բարդ է և բազմաշերտ: Հայերենն ունի դիմավերջավորությունների հստակ համակարգ, երեք լծորդություն և բազմաթիվ վերլուծական ժամանակաձևեր: Ռումիներենն իր հերթին ունի չորս խմբի լծորդություն և ժամանակաձևերի հարուստ համակարգ, ներառյալ անցյալի մի քանի ձևեր՝ անկատար (imperfect), բաղադրյալ կատարյալ (perfect compus), պարզ կատարյալ (perfect simplu) և գերակատար (mai-mult-ca-perfect):
Հայերենից ռումիներեն թարգմանելիս կարևոր է ճիշտ որոշել անցյալ ժամանակի ասպեկտը: Օրինակ՝ հայերենի անցյալ անկատարը («գրում էի») ռումիներենում սովորաբար թարգմանվում է imperfect-ով ("scriam"), իսկ անցյալ կատարյալը («գրեցի»)՝ perfect compus-ով ("am scris"): Բացի այդ, ռումիներենում շատ տարածված է ըղձական-ենթադրական եղանակի (conjunctiv) կիրառումը, որն ունի իր սեփական մասնիկը՝ "să": Հայերենի շատ կառույցներ, որոնք արտահայտում են ցանկություն, հարկադրանք կամ նպատակ, ռումիներենում պահանջում են հենց այս եղանակի կիրառումը (օրինակ՝ «ուզում եմ գնալ» -> "vreau să plec"):
Բառապաշարային և մշակութային համատեքստի փոխանցումը
Ցանկացած թարգմանության հաջողության գրավականը մշակութային ադապտացիան է: Հայերենն ու ռումիներենը կրում են տարբեր պատմական ազդեցություններ: Հայերենում առկա են բազմաթիվ իրանական, հունական և արաբա-թուրքական փոխառություններ, մինչդեռ ռումիներենը, լինելով լատինական հիմքով լեզու, պատմականորեն ենթարկվել է սլավոնական, հունական, թուրքական և հունգարական լեզվական ազդեցություններին, իսկ 19-րդ դարից սկսած՝ ֆրանսերենի և գերմաներենի ուժեղ ազդեցությանը:
Դարձվածքների, ասացվածքների և ազգային իրողությունների (ռեալիաների) թարգմանությունը պահանջում է ոչ թե բառացի թարգմանություն, այլ համարժեքների որոնում: Օրինակ՝ հայերեն «աչքիս լույսը» արտահայտությունը ռումիներենում իր բառացի թարգմանությամբ կհնչի անհասկանալի: Փոխարենը կարելի է օգտագործել համապատասխան փոխաբերական արտահայտություն, ինչպիսին է "lumina ochilor mei" (եթե համատեքստը պոետիկ է) կամ գտնել ռումինական համարժեքը:
Գործնական խորհուրդներ թարգմանիչներին
Որպեսզի հայերենից ռումիներեն թարգմանությունը լինի բարձրորակ և բնական, անհրաժեշտ է հետևել մի քանի կարևոր կանոնների.
- Խուսափե՛ք բառացի թարգմանությունից. Միշտ վերլուծեք նախադասության ընդհանուր միտքը: Ռումիներենի շարահյուսությունը ավելի խիստ է, քան հայերենինը, հատկապես բայ-ենթակա-լրացում կապերի մեջ:
- Ճիշտ կիրառեք կրկնակի ժխտումը. Ի տարբերություն անգլերենի, թե՛ հայերենը, թե՛ ռումիներենը թույլատրում և պահանջում են կրկնակի ժխտում: Օրինակ՝ «Ես ոչինչ չգիտեմ» նախադասությունը ռումիներենում կլինի "Nu știu nimic" (բառացի՝ «Չգիտեմ ոչինչ»), որտեղ պահպանվում է ժխտական կառուցվածքը:
- Ուշադրություն դարձրեք «կեղծ ընկերներին» (false friends). Թեև հայերենն ու ռումիներենն ունեն ֆրանսիական կամ լատինական ծագմամբ ընդհանուր միջազգային բառեր, դրանց իմաստները կարող են տարբերվել: Միշտ ստուգեք բառարանային սահմանումները:
- Օգտագործեք որակյալ բառարաններ և էլեկտրոնային ռեսուրսներ. Քանի որ ուղղակի հայերեն-ռումիներեն բառարանները սահմանափակ են, թարգմանիչները հաճախ ստիպված են լինում օգտագործել միջնորդ լեզուներ (ռուսերեն, ֆրանսերեն կամ անգլերեն): DEX-ը (Dicționarul explicativ al limbii române) հանդիսանում է հիմնական գործիքը ռումիներեն բառերի ճշգրիտ իմաստը հասկանալու համար:
- Սրբագրում հղկող մասնագետի կողմից. Թարգմանության վերջնական փուլում ցանկալի է տեքստը տրամադրել ռումիներենի կրողին (native speaker)՝ ոճական թերությունները և անբնական հնչող արտահայտությունները շտկելու համար:
Ամփոփելով՝ հայերենից ռումիներեն թարգմանությունը պահանջում է լեզվաբանական խորը գիտելիքներ, քերականական սեռի և հոլովական կառույցների ճշգրիտ զուգակցում, ինչպես նաև երկու ժողովուրդների մշակութային առանձնահատկությունների իմացություն: Այս կանոնների և խորհուրդների կիրառումը թույլ կտա ստանալ որակյալ, սահուն և ընթեռնելի տեքստեր: