Қазіргі жаһандану дәуірінде әртүрлі тілдік отбасыларға жататын тілдер арасындағы аударма жұмыстары ерекше маңызға ие болып отыр. Осындай күрделі әрі қызықты бағыттардың бірі – қазақ тілінен хорват тіліне аудару процесі. Түркі тілдерінің қыпшақ тобына жататын агглютинативті қазақ тілі мен үндіеуропалық тілдер отбасының славян тобына жататын флективті хорват тілі арасындағы аударма лингвистикалық, құрылымдық және мәдени тұрғыдан үлкен дайындықты талап етеді. Бұл мақалада екі тіл арасындағы негізгі айырмашылықтар, аударма кезінде кездесетін басты қиындықтар және сапалы нәтижеге жетуге көмектесетін тиімді кеңестер қарастырылады.
Синтаксистік айырмашылықтар: Сөйлем мүшелерінің орын тәртібі
Қазақ және хорват тілдерінің синтаксистік құрылымы мүлдем екі түрлі жүйеге негізделген. Бұл аудармашыдан сөйлемді сөзбе-сөз аудармай, оның мағыналық құрылымын толық өзгертуді талап етеді.
- Қазақ тілінің құрылымы (SOV): Қазақ тілінде сөйлем мүшелерінің қалыпты орын тәртібі «Бастауыш – Тұрлаусыз мүшелер – Баяндауыш» (Subject-Object-Verb) үлгісіне сәйкес келеді. Яғни, етістік әдетте сөйлемнің ең соңында орналасады.
- Хорват тілінің құрылымы (SVO): Хорват тілінде сөйлем мүшелерінің негізгі тәртібі «Бастауыш – Баяндауыш – Тұрлаусыз мүшелер» (Subject-Verb-Object) принципіне бағынады. Хорват тілінде еркін сөз тәртібі қолданылғанымен, логикалық екпін мен сөйлемнің табиғилығы үшін баяндауыштың орны маңызды рөл атқарады.
Мысалы, «Мен хорват тілін үйреніп жүрмін» деген сөйлемді хорват тіліне аударғанда, етістік алға шығып, «Učim hrvatski jezik» (сөзбе-сөз: Үйреніп жүрмін хорват тілін) болып өзгереді. Күрделі ғылыми немесе ресми мәтіндерді аударғанда сөйлемді дұрыс құрастыру үшін бүкіл сөйлемді бөлшектеп, хорват тілінің синтаксистік заңдылықтарына сәйкес қайта құрастыру қажет.
Грамматикалық ерекшеліктер: Агглютинация және Флексия
Қазақ тілі – агглютинативті тіл. Мұнда сөз түбіріне жұрнақтар мен жалғаулар ретімен жалғанып, жаңа мағына немесе грамматикалық форма жасайды. Ал хорват тілі – флективті тіл, мұнда бір ғана жалғау (флексия) бір мезгілде бірнеше грамматикалық мағынаны (мысалы, септік, жақ, сан, тек) білдіре алады.
Грамматикалық тек (Gender) мәселесі
Қазақ тілінде грамматикалық тек категориясы атымен жоқ. Біз ер адамға да, әйел адамға да немесе жансыз заттарға да «ол» есімдігін қолданамыз. Хорват тілінде болса, зат есімдер үш текке бөлінеді: ер (muški rod), әйел (ženski rod) және орта тек (srednji rod). Бұл ерекшелік аударма процесінде үлкен қиындық тудырады:
- Қазақ тілінен аударғанда мәтін мәнмәтініне (контекстке) сүйене отырып, кім туралы немесе не туралы айтылып жатқанын анықтап, хорват тіліндегі тиісті текті таңдау керек.
- Есімдіктер ғана емес, олармен байланысып тұрған сын есімдер мен өткен шақтағы етістіктер де зат есімнің тегіне қарай өзгереді. Мысалы: «жақсы студент» дегенді ер балаға қатысты «dobar student», ал қыз балаға қатысты «dobra studentica» деп аудару керек.
Септік жүйелерінің айырмашылығы
Қазақ тілінде де, хорват тілінде де 7 септік бар. Дегенмен, олардың функциялары мен қолданылу аясы әртүрлі. Хорват тіліндегі септік жалғаулары көбінесе септеуліктермен (prepositions) бірге қолданылады, ал қазақ тілінде септік мағыналары септік жалғауларымен немесе септеулік шылаулармен беріледі. Аудармашы әрбір септіктің екінші тілдегі баламасын дәл тауып, септеуліктердің дұрыс қолданылуын қадағалауы тиіс.
Мәдени және лексикалық нюанстар
Тіл – мәдениеттің айнасы. Қазақ және хорват халықтарының тарихы, географиялық орналасуы мен тұрмыс-салты мүлдем басқа. Осыған байланысты аудармада ұлттық нақыштағы сөздерді (реалийлерді) беру басты мәселеге айналады.
Қазақ тіліндегі көшпелі тұрмысқа, туыстық қатынастарға, ұлттық тағамдар мен салт-дәстүрлерге байланысты сөздерді хорват тіліне тікелей аудару мүмкін емес. Мысалы, «нағашы», «бөле», «құдағи» сияқты туыстық атаулар хорват тілінде бір ғана жалпылама сөзбен немесе сипаттамалық аударма арқылы берілуі мүмкін. Сол сияқты, хорват тіліндегі теңіз шаруашылығына, Жерорта теңізі мәдениетіне және еуропалық тұрмысқа қатысты сөздерді қазақ тіліне бейімдеп аудару шығармашылық ізденісті талап етеді.
Ономастика және Транслитерация ережелері
Кісі аттары, географиялық атаулар мен брендтерді қазақ тілінен хорват тіліне аударғанда жазу ережелеріне ерекше көңіл бөлу керек. Қазақ тілі қазіргі уақытта кирилл графикасын қолданса, хорват тілі латын графикасына (Gaj's Latin alphabet) негізделген. Сонымен қатар, хорват тілінде «č», «ć», «đ», «š», «ž» сияқты өзіндік диакритикалық таңбалар бар.
Аударма кезінде транслитерацияның халықаралық стандарттарын (мысалы, ISO 9) немесе хорват тілінің фонетикалық заңдылықтарына бейімделген практикалық транскрипцияны қолдану қажет. Қазақ тіліндегі ерекше дыбыстарды (Ә, Ғ, Қ, Ң, Ө, Ұ, Ү, Һ, І) хорват әріптерімен дыбысталуына жақын етіп беру керек. Мысалы: «Шыңғыс» есімі хорват тілінде «Šingis» немесе «Chingis» болып жазылуы мүмкін.
Кәсіби аудармашыларға арналған тиімді кеңестер
Қазақ-хорват аудармасының сапасын арттыру үшін келесі әдістемелік кеңестерді есте сақтаған жөн:
- Мәнмәтінді терең талдау: Сөйлемдерді жеке-жеке емес, мәтіннің жалпы мазмұны мен мақсатты аудиториясын ескере отырып аударыңыз. Бұл әсіресе көркем және публицистикалық мәтіндерде өте маңызды.
- Ақпараттық технологияларды қолдану: Қазіргі заманғы CAT (Computer-Assisted Translation) құралдары мен арнайы сөздіктерді пайдаланыңыз. Олар терминологиялық бірізділікті сақтауға көмектеседі.
- Редакциялау және локализация: Аударма дайын болғаннан кейін оны хорват тілінде сөйлейтін ана тілі өкіліне (native speaker) тексерту сөйлемдердің табиғи әрі түсінікті болуын қамтамасыз етеді.
- Грамматикалық трансформацияларды қолдану: Тілдік айырмашылықтарға байланысты белсенді етісті ұйымды (active voice) ырықсыз етіске (passive voice) немесе керісінше өзгертуден қорықпаңыз, бастысы мәтін мағынасы бұзылмауы тиіс.
Қорыта айтқанда, қазақ тілінен хорват тіліне аудару – бұл жай ғана сөздерді алмастыру емес, екі түрлі мәдениет пен тілдік жүйені тоғыстыру өнері. Тілдердің синтаксистік, грамматикалық және мәдени ерекшеліктерін терең білу ғана оқырманға түсінікті әрі сапалы аударма жасауға кепілдік береді.