Häzirki wagtda halkara gatnaşyklaryň, söwdanyň we medeni alyş-çalyşyň ösmegi bilen, sebitara dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan isleg barha artýar. Şeýle özboluşly we professional çemeleşmäni talap edýän ugurlaryň biri hem Türkmen dilinden Ýewreý diline (Iwrit) terjime etmek prosesidir. Bu iki dil bütinleý başga dil maşgalalaryna degişli bolup, olaryň grammatikasy, sintaksisi we medeni konteksti birek-birekden örän tapawutlanýar. Türkmen dili Türki diller maşgalasyna degişli agglýutinatiw dil bolsa, Iwrit Semit diller maşgalasyna degişli flektiw (kök we galyp ulgamyna esaslanýan) dildir. Bu makalada professional terjimeçileriň we dilçi hünärmenleriň Türkmen-Ýewreý terjime prosesinde duş gelýän esasy kynçylyklary, dil aýratynlyklaryny we üstünlikli terjime üçin maslahatlary jikme-jik seljereris.
Sintaktik Gurluşyň Tapawutlary we Söz Tertibi
Türkmen we ýewreý dilleriniň arasyndaky iň uly tapawutlaryň biri sözleriň sözlem içindäki tertibidir (word order). Türkmen dilinde standard söz tertibi subýekt-obýekt-işlik (SOV - Subject-Object-Verb) görnüşindedir. Ýagny, işlik hemişe sözlemiň ahyrynda gelýär. Iwrit dilinde bolsa esasy söz tertibi subýekt-işlik-obýekt (SVO) görnüşinde bolup, käwagt klassiki ýa-da resmi tekstlerde işlik-subýekt-obýekt (VSO) tertibi hem ulanylýar. Bu bolsa terjimeçiden sözlemi bütinleý täzeden gurnamagy talap edýär.
Mysal üçin, türkmen dilindäki "Men kitaby okadym" diýen sözlem Iwrit diline terjime edilende "Men okadym kitaby" (Ani karati et ha-sefer) görnüşine geçýär. Bu ýerde diňe bir sözleriň ýerini çalşyrmak däl, eýsem Iwrit dilindäki anyklyk artiklyny (ha-) we göni obýekti görkezýän kömekçi sözleri (et) dogry ulanmak möhümdir. Şonuň üçin göni terjime (sözme-söz terjime) köplenç manysyz ýa-da gaty emsel sözlemleriň döremegine sebäp bolup biler.
Morfologik Aýratynlyklar: Agglýutinasiýa we Kök Ulgamy
Türkmen dili agglýutinatiw dildir. Munuň manysy, söz köküne dürli goşulmalar (soň goşulmalar) yzygiderli birikdirilip, täze manylar we grammatik baglanyşyklar döredilýär. Meselem, "mekdeplerimizde" sözi "mekdep" (kök), "-ler" (köplük), "-imiz" (degişlilik) we "-de" (wagt/orun düşümi) goşulmalaryndan ybaratdyr. Terjimeçi bu ýekeje sözüň aňladýan manysyny Iwrit dilinde birnäçe aýratyn sözler arkaly bermeli bolýar.
Beýleki tarapdan, Iwrit dili semit dil medeniýetine mahsus bolan "Şoreş" (kök) we "Binýan" (galyp) ulgamyna esaslanýar. Iwrit dilinde sözleriň köpüsi üç (käwagt dört) çekimsiz sesden ybarat bolan köklerden doreýär we olar dürli galyplara (işlik derejelerine we at ýasama formalaryna) salynyp, täze sözler ýasalýar. Bu morfologik tapawut, türkmen dilindäki çylşyrymly goşulmalaryň aňladýan inçe manylaryny (mysal üçin, gaýtym, özlük ýa-da mejburlyk derejelerini) Iwrit dilindäki degişli işlik galyplary (Binyanim) arkaly takyk tapmagy talap edýär.
Grammatik Jyns (Gender) we Ylalaşyk Meselesi
Türkmen dilinde grammatik jyns (erkeklik we aýallyk jynsy) ýokdur. Sözlemleriň subýektleri ýa-da atlar jynsa görä üýtgemäge sezewar bolmaýarlar. Emma Iwrit dilinde grammatik jyns örän güýçli we hemme ýerde ulanylýar. Iwrit dilinde her bir at ýa erkeklik (zahar) ýa-da aýallyk (nekeva) jynsyna degişlidir. Mundan başga-da, sypatlar, sanlar we hatda işlikler hem öz baglanyşykly atyna görä jynsda we sanda ylalaşmalydyr.
Bu ýagdaý Türkmen dilinden Ýewreý diline terjime edilende terjimeçini kyn ýagdaýa salyp biler. Eger asyl tekstde gürrüňi edilýän şahsyň ýa-da predmetiň jynsy anyk däl bolsa, terjimeçi kontekste seredip, Iwrit dilinde haýsy jynsy ulanmalydygyny kesgitlemeli bolýar. Aýratyn-da, ikinji we üçünji şahsdaky at atlary we işlik formalary Iwrit dilinde erkek we aýal görnüşlerinde düýbünden tapawutlydyr. Mysal üçin, "Sen ýazýarsyň" diýen sözlem erkek adama aýdylanda "Ata kotev", aýal maşgala aýdylanda bolsa "At kotevet" bolýar. Terjimeçi diňe bir sözleri däl, eýsem tekstdäki adresatyň kimdigini hem doly bilmelidir.
Sagdan Çepe Ýazuw (RTL) we Formatlaşdyrmak
Iwrit ýazysy sagdan çepe (Right-to-Left) okalýan we ýazylýan elipbiýdir. Latyn elipbiýine esaslanýan Türkmen dili bolsa çepden saga (Left-to-Right) ýazylýar. Terjime diňe bir sözleri beýan etmek däl, eýsem tehniki taýdan hem formaty dogry üýtgetmegi talap edýär. Web sahypalarynyň, PDF resminamalaryň we beýleki sanly kontentleriň dizaýny Iwrit diline terjime edilende bütinleý aýna ýaly tersine öwrülmelidir (mirroring).
Terjimeçiler we lokalizasiýa hünärmenleri aşakdaky tehniki aýratynlyklara üns bermelidirler:
- Sanlaryň we latyn harplarynyň Iwrit tekstiniň içinde ýerleşişini dogry dolandyrmak (BiDi - bidirectional text).
- Web sahypalarynyň CSS kodynda "direction: rtl" aýratynlygyny ulanmak.
- Abzaslaryň we sanawlaryň sag tarapdan başlanmagyny üpjün etmek.
Tehniki taýdan dogry formatlaşdyrylmadyk Iwrit teksti okyjy tarapyndan professional däl we düşnüksiz hökmünde kabul edilýär.
Medeni we Dini Kontekst we Idiomalar
Her bir terjime medeniýetleriň arasyndaky köprüdir. Türkmen medeniýeti köp babatda Gündogar, Yslam we Merkezi Aziýa däp-dessurlary bilen gurşalan bolsa, Ýewreý medeniýeti we Iwrit dili gadymy Iudaizm taryhy, Täze taryh we Günbatar medeniýetiniň täsirleri bilen kemala gelipdir. Iwrit dilindäki köp sanly durnukly söz düzümleri we nakyllar göni Mukaddes Ýazgylardan (Tora we Tanah) gelip çykýar.
Meselem, türkmen dilindäki dini we däp-dessur aňlatmalary Iwrit diline geçirilende, olaryň ýewreý medeniýetindäki iň ýakyn ekwiwalentini tapmak gerek bolýar. Şol bir wagtda, häzirki zaman ylmy, tehnologik we hukuk terminologiýasynda Iwrit diliniň ösen halkara sözlük goruny ulanmak möhümdir. Medeni taýdan laýyk gelmeýän terjime, asyl nusgadaky habaryň ýoýulmagyna sebäp bolup biler.
Terjimeçiler Üçin Praktiki Maslahatlar
Türkmen dilinden Ýewreý diline ýokary hilli terjime etmek üçin terjimeçilere aşakdaky maslahatlara eýermek maslahat berilýär:
- Konteksti Doly Seljeriň: Terjimä başlamazdan öň, tekstde gürrüňi edilýän subýektleriň jynsyny, ýaşyny we sosial gatnaşygyny anyklaň.
- Terminologiýa Sözlügini Dörediň: Aýratyn-da hukuk, lukmançylyk we tehniki ugurlarda iki dilde-de takyk kesgitlenen terminleriň sanawyny taýýarlaň.
- Tehniki Gurallary Dogry Ulanyň: SDL Trados, MemoQ ýa-da beýleki CAT (Computer-Assisted Translation) gurallarynda RTL (sagdan çepe) goldawynyň dogry işleýändigini barlaň.
- Edebi we Medeni Redaktirleme: Terjime edilen teksti Iwrit diliniň hakyky eýesi (native speaker) bolan professional redaktora barladyň. Bu bolsa tekstde medeni taýdan gödek ýalňyşlyklaryň öňüni alar.
- Awtomatik Terjime Programmalaryna Ynanmaň: Google Translate ýa-da şňa meňzeş maşyn terjimeleri Türkmen we Ýewreý dilleriniň arasyndaky çylşyrymly grammatik we sintaktik baglanyşyklary köplenç ýalňyş terjime edýärler. Olary diňe kömekçi gural hökmünde ulanyp, soňra doly üýtgetmeli.
Netijede, Türkmen dilinden Ýewreý diline terjime etmek diňe bir sözleriň ekwiwalentini tapmak däl-de, eýsem iki sany bütinleý başga dil dünýäsini birleşdirmek sungatydyr. Bu ugurda professional derejä ýetmek üçün dilçi hünärmenden diňe bir söz baýlygy däl, eýsem çuňňur grammatik bilim we medeni syzgynlyk talap edilýär.