Þegar þýtt er á milli íslensku og bosnísku er brúað bil á milli tveggja ólíkra málætta sem búa yfir ríkri og flókinni sögu. Íslenska er norðurgermanskt tungumál sem hefur varðveitt fornt beygingarkerfi sitt að miklu leyti óbreytt frá landnámstíð. Bosníska er aftur á móti suðurslavneskt mál sem einkennist af flóknu sagnakerfi, sjö föllum og ríkri sögu menningaráhrifa frá Evrópu og Austurlöndum nær. Fyrir þýðendur er þetta ferðalag fullt af málfræðilegum áskorunum og menningarlegum blæbrigðum.
Beygingarkerfin: Fjórum föllum mætt með sjö
Ein stærsta áskorunin við þýðingar úr íslensku yfir í bosnísku liggur í fallbeygingunni. Íslenska notar fjögur föll: nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall. Bosníska gengur hins vegar skrefinu lengra og notar sjö föll. Til viðbótar við þau fjögur sem íslenkan hefur (þótt notkun þeirra og samsvörun sé oft ólík), bætast við ávarpsfall (vokativ), staðarfall (lokativ) og tækisfall (instrumental).
Þegar þýtt er yfir á bosnísku verður þýðandinn að átta sig á hlutverki hvers orðs í setningunni til að velja rétta fallið. Til dæmis krefst tækisfall (instrumental) þess að notaðar séu sérstakar endingar þegar rætt er um tæki, tól eða aðferðir (t.d. „að skrifa með penna“ eða „að ferðast með lest“). Í íslensku er þetta oft leyst með þágufalli eða forsetningum, en í bosnísku breytist nafnorðið sjálft með sérstakri fallendingu. Staðarfallið í bosnísku er einnig einstakt þar sem það er alltaf notað með forsetningum til að gefa til kynna staðsetningu, sem krefst mikillar nákvæmni frá þýðandanum til að forðast rugling.
Áskorun án greinis: Hvernig á að tjá ákveðni?
Íslenska notar viðskeyttan greini (til dæmis „hestur-inn“ eða „bók-in“) til að gefa til kynna ákveðni. Í bosnísku er hins vegar enginn greinir til – hvorki ákveðinn né óákveðinn. Þetta þýðir að nafnorðið „knjiga“ getur þýtt bæði „bók“ og „bókin“ eftir samhengi.
Til að flytja rétta merkingu ákveðni úr íslensku yfir í bosnísku þarf þýðandinn að nýta sér aðrar aðferðir. Þetta er oft gert með:
- Ábendingarfornöfnum: Notkun orða eins og „taj“, „ova“ eða „ono“ (þessi, sá, þetta) til að afmarka ákveðinn hlut í textanum.
- Orðaröð: Í bosnísku getur staðsetning nafnorðsins í setningunni gefið til kynna hvort um nýjar (óákveðnar) eða kunnugar (ákveðnar) upplýsingar sé að ræða. Nýjar upplýsingar eru oft settar aftast í setninguna.
- Lýsingarorðum: Bosnísk lýsingarorð hafa stundum mismunandi beygingarform eftir því hvort þau lýsa ákveðnu eða óákveðnu nafnorði (ákveðin og óákveðin lýsingarorðabeyging), sem er fíngerð en mikilvæg málfræðileg regla sem þýðandi verður að ná valdi á.
Sagnir og sagnhorf: Hvenær er verkinu lokið?
Sagnakerfi bosnískunnar byggir á málfræðilegu sagnhorfi (aspect), sem skiptir sögnum í tvo meginflokka: lokið sagnhorf (perfektiv) og ólokið sagnhorf (imperfektiv). Þetta kerfi á sér enga beina hliðstæðu í íslensku, þótt við notum stundum hjálparsagnir eins og „að vera að“ til að gefa til kynna yfirstandandi eða ólokið ferli.
Í bosnísku verður þýðandinn alltaf að velja á milli þessara tveggja horfa. Ef íslenska setningin segir „hann skrifaði bréfið,“ þarf þýðandinn að spyrja sig: Lauk hann við að skrifa það (lokið horf: napisao je pismo) eða var hann í miðju ferli við að skrifa það án þess að ljúka því endilega (ólokið horf: pisao je pismo)? Þessi greinarmunur breytir merkingu textans til muna og rangt val getur gert þýðinguna óeðlilega eða villandi fyrir móðurmálshafa.
Orðaröð og setningagerð: V2-reglan gegn frjálsri setningaskipan
Íslensk setningagerð fylgir að stórum hluta svokallaðri V2-reglu, þar sem sögnin verður alltaf að vera í öðru sæti í staðhæfingarsetningum. Bosníska hefur hins vegar mun frjálsari orðaröð. Vegna þess að fallbeygingin í bosnísku sýnir skýrt hvaða hlutverki hvert orð gegnir í setningunni (hvað er frumlag, andlag o.s.frv.), er hægt að færa orðin til til að breyta áherslum án þess að eyðileggja málfræðilega uppbyggingu.
Þetta frelsi í bosnísku getur verið gildra fyrir þýðendur. Ef þýðandi fylgir íslensku orðaröðinni of bókstaflega getur bosníski textinn hljómað stirður, fornaldarlegur og óeðlilegur. Í bosnísku er orðaröðin oft nýtt til að leggja áherslu á ákveðna hluta setningarinnar eða til að stýra flæði og stíl textans. Þýðandinn verður því að endurskipuleggja setningar til að tryggja að stíllinn verði lifandi, grípandi og blæbrigðaríkur.
Málstig, kurteisisform og menningarlegur bakgrunnur
Íslenskt samfélag er almennt óformlegt og þérun hefur nánast alveg lagst af í daglegu máli. Íslendingar ávarpa alla með „þú“, hvort sem það er forseti landsins, kennari eða skólafélagi. Í bosnísku, eins og mörgum öðrum evrópskum og slavneskum málum, er kurteisismunurinn mjög lifandi. Notkun á „ti“ (þú) er ætluð vinum, fjölskyldu og jafningjum, en „Vi“ (þér - skrifað með stóru V í bréfum) er notað við ókunnuga, eldra fólk eða í opinberum og faglegum samskiptum.
Þegar þýtt er úr íslensku yfir í bosnísku verður þýðandinn að meta samhengið og ákvarða viðeigandi málstig. Ef um er að ræða viðskiptabréf, lögfræðitexta eða opinberan texta verður að nota „Vi“ og laga sagnbeygingar að því, jafnvel þótt íslenski frumtextinn noti einfalt og óformlegt ávarp.
Að auki spilar menningin stórt hlutverk. Íslenskur veruleiki tengist náttúruöflum, snjó, eldfjöllum og einangrun á hjara veraldar, en bosnískur menningararfur er ríkuleg blanda af slavneskum, ottómönskum (tyrkneskum) og austurrísk-ungverskum áhrifum. Þetta sýnir sig í orðaforða, sérstaklega í matargerð (t.d. ćevapi, burek, baklava), trúarlegum hugtökum og félagslegum samskiptum. Hugtök eins og „merak“ (sérstök tegund af ánægju, kyrrð og lífsnautn) eiga sér engin bein samsvörun í íslensku og krefjast skapandi staðfærslu frekar en bókstaflegrar þýðingar.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja hágæða þýðingu á milli þessara tveggja tungumála er mælt með því að þýðendur fylgi eftirfarandi vinnubrögðum:
- Greindu samhengi sagnanna: Gakktu úr skugga um hvort aðgerðin sé yfirstandandi eða lokið áður en þú velur á milli lokins (perfektiv) og ólokins (imperfektiv) sagnhorfs í bosnísku.
- Forðastu bókstaflega orðaröð: Losaðu þig við íslensku setningagerðina og nýttu frjálsa setningaskipan bosnískunnar til að búa til náttúrulegt flæði og viðeigandi hrynjandi í textanum.
- Gættu að réttu málstigi og virðingu: Ákvarðaðu snemma hvort lesendahópurinn krefst þérunar (Vi) eða óformlegs ávarps (ti) og haltu því samræmi í gegnum allan textann.
- Skapandi staðfæring náttúru og menningar: Þegar þú mætir dæmigerðum íslenskum hugtökum (t.d. „gluggaveður“ eða „sólskinskaffi“) skaltu leita að lýsandi útskýringum eða menningarlegum hliðstæðum frekar en að reyna beina þýðingu sem gæti misskilist í bosnísku menningarsamhengi.