Тарҷумаи байнизабонӣ ҳамеша яке аз соҳаҳои мураккаб ва ҷолиби забоншиносӣ ба шумор меравад, хусусан вақте ки сухан дар бораи ду забони аз ҷиҳати оила ва сохтор тамоман мухталиф меравад. Тарҷума аз забони тоҷикӣ (забони ҳиндуаврупоӣ) ба забони сесото ё сото (забони банту, ки дар Африқои Ҷанубӣ ва Лесото маъмул аст) яке аз ҳамин гуна равандҳои беназир ва дақиқро талаб мекунад. Дар ин мақола мо мушкилоти асосӣ, хусусиятҳои грамматикӣ ва сохтории ҳарду забон, усулҳои локализатсия ва маслиҳатҳои муфидро барои тарҷумонҳо баррасӣ хоҳем кард.
Хусусиятҳои умумии сохтории забонҳои тоҷикӣ ва сесото
Барои муваффақ шудан дар тарҷумаи матнҳо, пеш аз ҳама, сохтори умумии ҳарду забонро муқоиса кардан лозим аст. Забони тоҷикӣ ба гурӯҳи забонҳои эронӣ аз оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ дохил мешавад. Он дорои сохтори ҷумлаи озодтар аст, вале одатан тартиби калимаҳо дар ҷумла ба шакли СУБЪЕКТ-ОБЪЕКТ-ФЕЪЛ (SOV) сурат мегирад. Аз тарафи дигар, забони сесото (Sesotho) ба оилаи забонҳои Нигер-Конго ва махсусан ба гурӯҳи забонҳои банту тааллуқ дорад. Ин забон асосан сохтори СУБЪЕКТ-ФЕЪЛ-ОБЪЕКТ (SVO)-ро истифода мебарад ва бо системаи бойи пешвандҳо ва синфҳои исмӣ маъруф аст.
Нозукиҳои грамматикӣ ва мушкилоти синтаксисӣ
1. Тартиби ҷойгиршавии калимаҳо (Синтаксис)
Яке аз мушкилоти аввалиндараҷае, ки тарҷумон зимни тарҷума аз тоҷикӣ ба сесото бо он рӯбарӯ мешавад, ин тағир додани сохтори ҷумла мебошад. Дар забони тоҷикӣ ҷумлаҳо аксар вақт бо мубтадо оғоз шуда, бо хабар анҷом меёбанд. Масалан, «Мо фардо ба шаҳр сафар хоҳем кард» дорои сохтори SOV мебошад. Дар забони сесото, ки як забони банту аст, сохтори ҷумла бештар ба талаботи қатъии SVO итоат мекунад. Ҷумлаи мазкур дар забони сесото ба шакли «Re tla ea toropong hosasane» тарҷума мешавад, ки дар он «Re» (мо - префикси субъект), «tla» (нишондиҳандаи замони оянда), «ea» (рафтан - феъли асосӣ), «toropong» (ба шаҳр - шакли маҳаллии исм) ва «hosasane» (фардо) мебошанд. Ин фарқияти сохторӣ аз тарҷумон тақозо мекунад, ки тамоми унсурҳои ҷумларо дар зеҳни худ комилан таҷдид кунад ва сипас ба забони ҳадаф интиқол диҳад.
2. Системаи синфҳои исм (Noun Classes) дар сесото
Системаи синфҳои исмӣ дар забони сесото яке аз мавзӯъҳои мураккабтарин барои тарҷумонҳои тоҷик мебошад. Забони тоҷикӣ, ҳамчун як забони эронии муосир, ҷинси грамматикӣ ва синфҳои исмӣ надорад. Баръакс, сесото исмҳоро ба 18 синфи гуногун тақсим мекунад, ки ҳар кадоми онҳо пешвандҳои хоси худро барои шаклҳои танҳо ва ҷамъ доранд. Масалан, одамон ба синфҳои 1 ва 2 тааллуқ доранд (бо пешвандҳои mo- ва ba-). Калимаи «motho» (одам) дар ҷамъ мешавад «batho» (одамон). Ин префиксҳо на танҳо дар худи исм, балки дар тамоми ҷумла таъсир мерасонанд ва мувофиқати конкордантиро (concordance) ба вуҷуд меоранд. Сифатҳо, ҷонишинҳо ва феълҳое, ки бо ин исм алоқаманданд, бояд префиксҳои мувофиқро қабул кунанд. Агар тарҷумон ин қоидаҳоро риоя накунад, ҷумла сохтори грамматикии худро гум карда, барои гӯяндаи бумӣ комилан нодуруст менамояд.
3. Агглютинатсия ва сохтори феълҳо
Хусусияти дигари муҳими забони сесото агглютинативии он мебошад. Феъли сесото метавонад як занҷири мураккаби морфемаҳоро ташкил диҳад, ки дар он пешванди субъект, нишондиҳандаи замон, пешванди объект ва решаи феъл якҷоя мешаванд. Масалан, калимаи «Ke a mo rata» маънои «Ман ӯро дӯст медорам»-ро дорад, ки дар он «Ke» (ман), «a» (нишондиҳандаи ҳозираи давомдор), «mo» (ӯро - пешванди объект) ва «rata» (дӯст доштан - решаи феъл) мебошанд. Дар забони тоҷикӣ барои ифодаи чунин тобишҳои маъноӣ мо калимаҳои алоҳида ё пасвандҳо ва феълҳои ёварро истифода мебарем. Тарҷумон бояд бо диққат сохтори феълии тоҷикиро таҳлил карда, онро ба як воҳиди муттаҳиди феълӣ дар сесото табдил диҳад.
Локализатсияи фарҳангӣ ва тарҷумаи истилоҳот
Масъалаи локализатсия ва интиқоли фарҳангӣ boon аҳамияти калон дорад. Фарҳанги тоҷикӣ бо тамаддуни қадимаи заминдорӣ, шоирӣ, урфу одатҳои исломӣ ва меҳмоннавозии шарқӣ хос аст. Фарҳанги мардуми сото (басото) бошад, таърихан ба чорводорӣ, зиндагии қабилавӣ ва мусиқию рақсҳои маҳаллӣ алоқаманд аст. Ин фарқиятҳо дар тарҷумаи мафҳумҳои фарҳангӣ (реалияҳо) бештар аён мешаванд:
- Мафҳумҳои динӣ ва урфӣ: Калимаҳое ба монанди «ҳалол», «ҳаром», «меҳмоннавозӣ» (дар заминаи фарҳанги шарқӣ), «дуо» ва «фотиҳа» муодили дақиқи фарҳангӣ дар сесото надоранд. Тарҷумон бояд ин калимаҳоро ё тавассути тавзеҳот тарҷума кунад ва ё истилоҳотеро пайдо кунад, ки ба шунавандаи сотозабон наздик бошад.
- Муносибатҳои оилавӣ ва хешутаборӣ: Дар забони тоҷикӣ барои аъзои оила ва хешовандон номҳои махсус мавҷуданд (масалан: амак, тағо, амма, хола). Дар забони сесото низ системаи мураккаби хешутаборӣ вуҷуд дорад, вале он ба тақсимоти дигар асос ёфтааст (масалан, фарқ кардани бародар ё хоҳари калонӣ аз хурдӣ). Тарҷумон бояд диққат диҳад, ки муносибатҳои оилавиро дуруст инъикос намояд.
- Фарҳанги моддӣ ва таомҳо: Тарҷумаи мафҳумҳои марбут ба таомҳои миллӣ (ба монанди ош, қурутоб, самбӯса) ба сесото ва ё тарҷумаи таомҳои анъанавии басото (ба монанди papa, morogo, chakalaka) ба тоҷикӣ тавзеҳоти иловагиро талаб мекунад.
Тавсияҳои амалӣ барои тарҷумаи босифат
Агар шумо мехоҳед тарҷумаи босифат ва касбиро аз забони тоҷикӣ ба сесото анҷом диҳед, тавсияҳои зеринро риоя кунед:
- Истифодаи забони миёнарав бо эҳтиёт: Аз сабаби он ки луғатҳои мустақими тоҷикӣ-сесото хеле каманданд, аксар вақт истифодаи забони сеюм (масалан, англисӣ) ҳамчун забони миёнарав зарур мегардад. Боварӣ ҳосил кунед, ки маънои калима дар забони миёнарав таҳриф нашудааст.
- Таҳлили заминаи контекстӣ ва услубӣ: Ҳангоми тарҷумаи матнҳои расмӣ ё бадеӣ, на танҳо калима ба калима тарҷума кунед, балки кӯшиш кунед, ки рӯҳия ва услуби матни аслиро ҳифз намоед. Ин махсусан дар маврудҳои мақолу зарбулмасалҳо муҳим аст. Мақоли тоҷикии «Кӯзапуштро гӯр рост мекунад»-ро набояд калима ба калима тарҷума кард, балки бояд муодили мақоли сесоторо ёфт.
- Санҷиши мувофиқати грамматикӣ ва конкорданс: Пас аз анҷоми тарҷума, матнро барои дурустии пешвандҳои синфҳои исм ва мувофиқати онҳо бо феълҳо тафтиш кунед. Хатогиҳо дар ин соҳа метавонанд матнро комилан нофаҳмо созанд.
- Ҷалби муҳаррирони маҳаллӣ (Native Speakers): Барои матнҳои муҳим, аз ҷумла маводҳои маркетингӣ, тиббӣ ё ҳуқуқӣ, ҳамеша аз хидмати муҳаррироне, ки забони модариашон сесото аст, истифода баред. Онҳо метавонанд нозукиҳои забониро, ки аз назари тарҷумони хориҷӣ дур мондаанд, ислоҳ кунанд.
Хулоса ва дурнамои ҳамкории забонҳо
Тарҷума аз забони тоҷикӣ ба сесото, ҳарчанд бо мушкилоти зиёди сохторӣ ва фарҳангӣ ҳамроҳ бошад ҳам, як пули муҳими иртиботӣ байни фарҳангҳои Осиёи Марказӣ ва Африқои Ҷанубӣ мебошад. Бо рушди технологияҳои иттилоотӣ ва зеҳни сунъӣ, раванди тарҷума осонтар мегардад, вале нақши тарҷумони касбӣ ва дониши амиқи ӯ дар бораи нозукиҳои забонӣ ҳамеша бебадал боқӣ мемонад. Омӯзиши пайваста ва таҳлили муқоисавии ин ду забони зебо ба тарҷумонҳо имкон медиҳад, ки матнҳои тарҷумашударо ба сатҳи нави сифат бардоранд.