Häzirki wagtda halkara gatnaşyklaryň, syýahatçylygyň we söwdanyň ösmegi bilen dürli dilleriň arasyndaky terjime hyzmatlaryna bolan isleg barha artýar. Türkmen dilinden italýan diline terjime etmek prosesi hem özboluşly aýratynlyklary we özüne çekiji kynçylyklary özünde jemleýär. Bu iki dil gurluşy, gelip çykyşy we medeni konteksti taýdan biri-birinden örän tapawutlanýar. Ýokary hilli we dogry terjime döretmek üçin diňe bir sözlük bilimleri ýeterlik bolman, eýsem dilleriň gurluş aýratynlyklaryny we medeni öwüşginlerini çuňňur bilmek talap edilýär. Bu makalada türkmen dilinden italýan diline terjime etmegiň esasy tapawutlary, kynçylyklary we tejribeli terjimeçiler üçin peýdaly maslahatlar barada gürrüň ederis.
Sintaktik Tapawutlar: Söz Tertibiniň Gurulmagy
Türkmen we italýan dilleriniň arasyndaky iň uly tapawutlaryň biri sözlemdäki sözleriň tertibidir. Türkmen dili Altaý diller maşgalasyna degişli bolup, sintaktik taýdan Subýekt-Obyekt-Işlik (SOV) modeline eýedir. Ýagny, sözlemiň eýesi başda, doldurjysy ortada, habary (işligi) bolsa hemişe sözlemiň ahyrynda gelýär. Mysal üçin: "Men ertir dostuma hat ýazaryn."
Italýan dili bolsa Hindi-Ýewropa diller maşgalasynyň Roman toparyna degişli bolup, esasan Subýekt-Işlik-Obyekt (SVO) gurluşyny ulanýar. Bu ýerde işlik doldurjydan öň gelýär. Ýokardaky mysal italýan diline geçirilende: "Domani scriverò una lettera al mio amico" (sözme-söz: Ertir ýazaryn bir hat dostuma) görnüşinde bolýar. Terjimeçi çylşyrymly we tabyn goşma sözlemleri terjime edende jümleleriň gurluşyny düýpli üýtgetmeli bolýar. Eger söz tertibi dogry bellenilmese, italýan okyjysy üçin tekst düşnüksiz ýa-da gaty emesional bolup görünip biler.
Morfologik Gurluş: Agglýutinasiýa we Fleksiýa
Dilleriň morfologik gurluşy hem terjimeçiden ýokary ünsliligi talap edýär. Türkmen dili agglýutinatiw dildir. Bu dilde sözleriň yzyna yzygiderli goşulýan goşulmalar (goşulma goşmak arkaly) täze söz manylaryny we grammatiki formalary aňladýar. Her bir goşulma diňe bir funksiýany ýerine ýetirýär. Mysal üçin, "kitaplarymyzda" diýen sözde: "kitap" (esas), "-lar" (köplük), "-ymyz" (degişlilik), "-da" (wagt-orun düşümi) aýratyn goşulmalardyr.
Italýan dili bolsa flektiw (söz üýtgeýän) dildir. Bu dilde bir goşulma ýa-da sözsoňy bir wagtda birnäçe grammatiki manyny (jynsy, sany, düşümi) aňladyp bilýär. Şeýle hem, sözleriň arasyndaky baglanyşyk köplenç predloglar we artikller arkaly gurulýar. Ýokarky mysal italýan dilinde "nei nostri libri" görnüşinde birnäçe aýratyn sözler arkaly aňladylýar. Türkmen dilindäki goşulmalar ulgamyny italýan dilindäki predloglar we artikller bilen dogry utgaşdyrmak terjimäniň takyklygyny üpjün etmegiň açarydyr.
Grammatik Jyns (Rod) we Artikllaryň Dolandyrylyşy
Türkmen diliniň eýeleri italýan diline terjime edende grammatik jyns (rod) we artikl ýoklugy sebäpli kynçylyk çekip bilýärler. Türkmen dilinde atlarda jyns tapawudy ýokdur. Italýan dilinde bolsa her bir at (isim) hökmany suratda ýa erkek (maschile) ýa-da aýal (femminile) jynsyna degişli bolmalydyr. Sözüň jynsy bolsa şol söze laýyk gelýän artikliň, sypatyň we çalyşmanyň görnüşini kesgitleýär.
Mysal üçin, "stol" (il tavolo) erkek jynsynda bolsa, "otag" (la stanza) aýal jynsyndadyr. Sypatlar hem yzyndaky ada görä üýtgeýär: "un bel tavolo" (owadan stol), emma "una bella stanza" (owadan otag). Mundan başga-da, kesgitli (il, la, i, le) we kesgitsiz (un, una) artiklleriň dogry ulanylmagy, sözlemiň manysynyň takyk bolmagy we italýan diliniň tebigy akymyna gabat gelmegi üçin örän möhümdir. Terjimeçi italýan dilindäki atlaryň jynsyny we olaryň ýanyndaky kömekçi sözleriň utgaşygyny yzygiderli barlap durmalydyr.
Işlikleriň Zamanlary we Modallyk Öwüşginleri
Italýan diliniň işlik ulgamy türkmen diline garanyňda has çylşyrymly we köp sanly zaman hem-de modal formalaryna eýedir. Italýan dilinde işlikler diňe bir häzirki, geçmiş we geljek zamanlarda üýtgemek bilen çäklenmän, eýsem subýektiw garaýyşlary, şübheleri we islegleri aňlatmak üçin congiuntivo (subýuktiw) ýaly ýörite modal formalary hem ulanýarlar. Şeýle hem, şertli ýagdaýlar üçin condizionale (şertli) modaly ulanylýar.
Türkmen dilindäki şert, isleg we subýektiwlik aňladýan grammatiki formalar italýan diline terjime edilende ýokarda agzalan modal formalara örän takyk geçirilmelidir. Mysal üçin, "Eger sen gelseň, men şat bolardym" diýen sözlem italýan dilinde geçmiş zamanyň subýuktiw we häzirki zamanyň şertli modallarynyň utgaşmasyny talap edýär: "Se tu venissi, sarei felice". Bu zamanlaryň utgaşmasyny ýalňyş ulanmak tekstiň professional derejesine zeper ýetirýär we okyjyny geň galdyrýar.
Medeni Lokalizasiýa we Ekwiwalentligi Tapmak
Terjime diňe bir sözleri beýleki dile geçirmek däl, eýsem medeniýeti medeniýete ýakynlaşdyrmakdyr. Türkmen we italýan halklarynyň ýaşaýyş durmuşy, däp-dessurlary we taryhy biri-birinden tapawutlydyr. Türkmen dilindäki milli realliýalar (mysal üçin: dutar, tamdyr, keleme, görogly, çopan) italýan medeniýetinde ýokdur. Şonuň üçin terjimeçi bu sözleri düşündirişli terjime (descriptive translation) ýa-da göni transliterasiýa arkaly okyja ýetirmelidir.
Şeýle hem, nakyllar we atalar sözleri sözme-söz terjime edilmeli däldir. Türkmen dilindäki "Aç towuk düýşünde darary görer" diýen nakylyň italýan dilindäki ekwiwalentini tapyp ýazmak has netijelidir. Italýan dilinde hem meňzeş manyny aňladýan özbaşdak durnukly söz düzümleri bar. Medeni aýratynlyklary we degişmeleri dogry lokalizasiýa etmek, terjime edilen tekstiň hakyky ýerli tekst ýaly kabul edilmegine ýardam edýär.
Terjimeçiler üçin Netijeli Maslahatlar
Türkmen-italýan terjimesinde ýokary netijeleri gazanmak üçin aşakdaky esasy usullary ulanmak maslahat berilýär:
- Terminologiýa we Glossariýler: Terjime ediljek mowzugyň ugry boýunça (hukuk, lukmançylyk, tehnika, ykdysadyýet) öňünden ýöriteleşdirilen glossariý gurmak we terminleriň birmeňzeşligini saklamak zerurdyr.
- CAT Gurallaryny Ulanmak: SDL Trados, MemoQ ýa-da Phrase ýaly kompýuter goldawly terjime gurallary terjime ýadyny saklamaga we uly gölemli tekstlerde işi çaltlandyrmaga kömek edýär.
- Diliň Eýeleri (Native Speakers) bilen Hyzmatdaşlyk: Terjime edilenden soňra, taýýar italýan tekstini bu diliň öz eýesine (italýan redaktora) barlatmak we redaktirlemek tekstiň stilistik we grammatiki taýdan kämil bolmagyny üpjün edýär.
- SEO we Lokalizasiýa: Web sahypalaryny terjime edýän bolsaňyz, italýan dilindäki açar sözlerini gözleg motorlarynyň talaplaryna laýyklykda dogry ýerleşdirmegi we meta-maglumatlary optimizirlemegi ýatdan çykarmaly däl.