די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף אונגעריש שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אייגנאַרטיקע און קאָמפּליצירטע אויספֿאָדערונג פֿאַר לינגוויסטן און פּראַקטישע איבערזעצער. כאָטש ביידע שפּראַכן האָבן עקסיסטירט סײַ סאָציאַל סײַ קולטורעל איינע לעבן דער אַנדערער אינעם קאַרפּאַטישן בעקן במשך פֿון הונדערטער יאָרן, געהערן זיי צו אינגאַנצן פֿאַרשיידענע שפּראַך־משפּחות. ייִדיש איז אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט שטאַרקע סלאַווישע און לשון־קודשדיקע קאָמפּאָנענטן, בשעת אונגעריש (מאַדיאַריש) געהערט צו דער אוראַלישער משפּחה, ספּעציפֿיש צו דער פֿינאָ־אוגרישער גרופּע. דאָס פֿירט צו טיפֿע חילוקים אין גראַמאַטיק, סינטאַקס און סעמאַנטישער סטרוקטור, וואָס פֿאָדערן אַ טיפֿע פֿאַכמענישע קענטשאַפֿט און ספּעציעלע סטראַטעגיעס מצד דעם איבערזעצער.
די היסטאָרישע און קולטורעלע פֿאַרבינדונג צווישן ייִדיש און אונגעריש
די געשיכטע פֿון ייִדישן לעבן אין אונגאַרן האָט געשאַפֿן אַ רײַכן צוויי־שפּראַכיקן קאָנטעקסט. די ייִדן אין די אונגערישע לענדער, באַזונדערס אין די היסטאָרישע געגנטן ווי קאַרפּאַטאָ־רוס, זיבנבערגן (טראַנסילוואַניע) און די פֿלאַכלאַנד געגנטן, האָבן אָפֿטמאָל גענוצט ביידע שפּראַכן אין זייער טאָג־טעגלעכן לעבן. ייִדיש איז געווען די שפּראַך פֿון אינעווייניקסטן קולטור־לעבן און לערנען, בשעת אונגעריש איז געווען די שפּראַך פֿון קאָמערץ, רעגירונג און שפּעטער אויך פֿון מאָדערנער בילדונג. די דאָזיקע קאָ־עקסיסטענץ האָט איבערגעלאָזט טיפֿע שפּורן אין ביידע שפּראַכן. פֿאַרשיידענע ייִדישע ווערטער האָבן זיך אײַנגעגלידערט אין אונגערישן סלענג, און אונגערישע ווערטער און פֿראַזעאָלאָגיעס האָבן באַאײַנפֿלוסט די אונגאַרישע דיאַלעקטן פֿון ייִדיש (אונגערישן ייִדיש). דעריבער פֿאָדערט אַן איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף אונגעריש ניט נאָר אַ פֿאַרקער פֿון ווערטער, נאָר אויך אַ טיפֿע קולטורעלע און היסטאָרישע לאָקאַליזאַציע.
סטרוקטורעלע און גראַמאַטישע אויספֿאָדערונגען פֿון דער איבערזעצונג
צווישן די גרעסטע מניעות אין דעם איבערזעצונג־פּראָצעס שטייען די גראַמאַטישע און סינטאַקטישע דיפֿערענצן צווישן די צוויי שפּראַכן. די סטרוקטורן פֿאָדערן אַ פֿולשטענדיקע רעקאָנסטרוקציע פֿון דעם זאַץ בײַם איבערזעצן.
וואָרט־סדר (V2 קעגן פֿרײַער וואָרט־סדר)
ייִדיש נאָכפֿאָלגט דעם קלאַסישן גערמאַנישן V2-געזעץ (Verb-Second), וואָס מיינט אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז קומען אויפֿן צווייטן אָרט אין אַ הויפּטזאַץ. פֿאַרגלײַכט צו דעם, ניצט אונגעריש אַ פֿרײַערן וואָרט־סדר, וווּ די פּאָזיציע פֿון די זאַצטיילן ווערט באַשלאָסן לויט דעם פּראַגמאַטישן פֿאָקוס פֿונעם זאַץ (טעמע און רעמע). דער איבערזעצער מוז אָפּשאַצן וואָס פֿאַר אַ טייל פֿונעם ייִדישן זאַץ איז דער הויפּט־פֿאָקוס און אים אַקצענטירן אין אונגעריש דורך שטעלן דאָס וואָרט גלײַך פֿאַרן ווערב. אַ פּשוטע מעכאַנישע איבערזעצונג וועט מאַכן דעם אונגערישן זאַץ אומנאַטירלעך און שווער צו לייענען.
די מאָרפֿאָלאָגישע קאָמפּלעקסיטעט פֿון אונגעריש (אַגלוטינאַציע)
אונגעריש איז אַן אַגלוטינירנדיקע שפּראַך, וואָס ניצט אַ רײַע סיסטעם פֿון סופֿיקסן צו באַצייכענען גראַמאַטישע באַציִונגען. וווּ ייִדיש ניצט פּרעפּאָזיציעס (ווי „אין‟, „אויף‟, „פֿון‟), פֿאָדערט אונגעריש ספּעציפֿישע קאַזוס־ענדונגען (עס זענען פֿאַראַן מער ווי 18 קאַזוסן אין אונגעריש). פֿאַר אַן איבערזעצער מיינט דאָס, אַז מען מוז פֿאַרשטיין די גענויע באַציִונג צווישן די אָביעקטן און זיי אויסדריקן דורך צופּאַסן די ריכטיקע סופֿיקסן לויט די כללים פֿון וואָקאַל־האַרמאָניע (vowel harmony), וואָס איז אַ פֿונדאַמענטאַלער געזעץ אין דער אונגערישער שפּראַך.
סעמאַנטישע און קולטורעלע נואַנסן
יעדע שפּראַך טראָגט אין זיך אַ גאַנצע וועלט־אַנשויאונג, און ייִדיש פֿאַרמאָגט באַזונדערס ספּעציפֿישע קולטור־קאָנסטרוקטן וואָס זענען שווער צו איבערזעצן.
לשון־קודש־קאָמפּאָנענטן און זייערע אונגערישע עקוויוואַלענטן
דער לשון־קודש־קאָמפּאָנענט אין ייִדיש האָט אַ באַזונדערע סעמאַנטישע און רעליגיעזע לאָדונג. ווערטער ווי „צדקה‟, „נשמה‟, „מצוה‟ אָדער „חוצפּה‟ קענען ניט אָפּגעטײַטשט ווערן מיט איין אונגעריש וואָרט אָן צו פֿאַרלירן זייער אינעווייניקסטן זינען. דער פֿאַכמאַן מוז באַשליסן צי צו ניצן דאָס ייִדישע וואָרט אַלס אַ פֿרעמד וואָרט (מיט אַן ערקלערונג) אָדער צו געפֿינען אַ קולטורעלן עקוויוואַלענט אין אונגעריש וואָס וועט רעזאָנירן מיט דעם לייענער. אין געוויסע קאָנטעקסטן קען מען נוצן די טערמינאָלאָגיע וואָס איז אײַנגעפֿירט אין די אונגעריש־ייִדישע היסטאָרישע קוואַלן.
לאָקאַליזאַציע פֿון רעליגיעזע און טראַדיציאָנעלע באַגריפֿן
ייִדישע ליטעראַטור און דאָקומענטן זענען טיף פֿאַרבונדן מיט ייִדישע מנהגים, רעליגיעזן לעבן און חסידות. באַגריפֿן ווי „יום־טובֿ‟, „שחרית‟, „חופּה‟, אָדער שבתדיקע מאכלים ווי „טשאָלנט‟ האָבן אַ ספּעציעלן טעם. דער איבערזעצער דאַרף קענען סײַ די ייִדישע רעליגיעזע וועלט סײַ די אונגערישע שפּראַך־מעגלעכקייטן צו שאַפֿן אַ טעקסט וואָס איז סײַ פֿאַסטלעך פֿאַרן אונגערישן לייענער און סײַ געטרײַ צום אָריגינאַל.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער
פֿאַר די וואָס געפֿינען זיך אינעם פּראָצעס פֿון איבערזעצן טעקסטן צווישן די צוויי שפּראַכן, זענען פֿאַראַן עטלעכע גילדיקע פּרינציפּן:
- באַנוץ פֿון היסטאָרישע דיקציאָנערן: ניצט די ספּעציפֿישע אונגעריש־ייִדישע ווערטערביכער און פֿאָרשונגען וואָס זענען אַרויסגעגעבן געוואָרן אין אונגאַרן אינעם 19טן און 20סטן יאָרהונדערט צו פֿאַרשטיין די היסטאָרישע לאָקאַליזאַציע.
- היט זיך פֿאַר דיאַלעקטן: אונגערישער ייִדיש האָט געהאַט אייגענע לעקסישע און פֿאָנעטישע שטריכן. ווען מען איבערזעצט היסטאָרישע דאָקומענטן פֿון אונגאַרן, מוז מען אויפֿפּאַסן אויף די דאָזיקע לאָקאַלע דיאַלעקטישע ווערטער.
- באַהאַנדלונג פֿון נעמען און ערטער: פֿיל שטעט און שטעטלעך אין אונגאַרן אָדער שכנותדיקע לענדער האָבן געהאַט פֿאַרשיידענע נעמען אין ייִדיש (למשל: סאַטמאַר פֿאַר Satu Mare, אָדער אונגוואַר פֿאַר Uzhhorod). עס איז וויכטיק צו געבן דעם היסטאָרישן אונגערישן נאָמען לעבן דעם ייִדישן נאָמען פֿאַר קלעריטי.
- פֿאָקוס אויף שפּראַך־פֿליסיקייט: אונגעריש פֿאָדערט אַ קלאָרן און דינאַמישן סטיל. פּרוּווט ניט איבערצולאָזן לאַנגע גערמאַנישע זאַץ־סטרוקטורן וואָס פּאַסן ניט פֿאַר דער מעלאָדיע פֿון מאַדיאַריש.
די וויכטיקייט פֿון פֿאַכמענישער איבערזעצונג פֿאַר פֿאָרשונג און קולטור־אויסטויש
הײַנט צו טאָג, ווען די פֿאָרשונג פֿון דער ייִדישער געשיכטע אין מזרח־אייראָפּע און אינעם קאַרפּאַטישן ראַיאָן בליט, איז די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף אונגעריש געוואָרן אַ וויכטיקער כלי. דאָס קענען איבערזעצונג פֿון קהילה־ביכער, יזכור־ביכער, פּערזענלעכע בריוו און היסטאָרישע דאָקומענטן עפֿנט די טירן פֿאַר אונגערישע היסטאָריקער און דעם ברייטן עולם צו פֿאַרשטיין די פֿאַרשווונדענע וועלט פֿון דעם אונגאַרישן ייִדנטום. דורך אַ פּינקטלעכער און פֿאַכמענישער איבערזעצונג קען מען אָפּהיטן די גײַסטיקע און ליטעראַרישע ירושה און זי מאַכן צוגענגלעך פֿאַר די קומעדיקע דורות.