Brú á milli tveggja ólíkra heima
Það getur virkað eins og nánast óyfirstíganlegt verkefni að þýða texta á milli íslensku og havaísku. Hér er um að ræða tvö tungumál sem eiga rætur sínar að rekja til gjörólíkra málaætta og menningarsvæða. Íslenskan er germanskt tungumál, nánar tiltekið norrænt, sem einkennist af flóknu beygingarkerfi, mörgum beygingarflokkum, kynjum og föllum. Havaíska (ʻŌlelo Hawaiʻi) er aftur á móti pólýnesískt tungumál af austrónesísku málaættinni, sem byggir á allt öðrum málfræðilögmálum, svo sem greiningarlegri uppbyggingu, ríkri notkun smáorða (particles) og afar takmörkuðu hljóðkerfi. Þrátt fyrir að landfræðilegur og menningarlegur munur sé mikill, liggur lykillinn að góðri þýðingu í því að skilja ekki aðeins orðin sjálf heldur þann hugsunarhátt og þau málfræðilegu kerfi sem búa að baki hvoru tungumáli.
Málfræðilegur samanburður: Beygingar vs. smáorð
Einn stærsti munurinn á íslensku og havaísku liggur í því hvernig setningar eru byggðar upp og hvernig sambönd milli orða eru tjáð. Íslenskan treystir mjög á beygingar (inflections). Nöfn, lýsingarorð og fornöfn beygjast í fjórum föllum (nefnifalli, þolfalli, þágufalli og eignarfalli), þremur kynjum (karlkyni, kvenkyni og hvorugkyni) og tveimur tölum. Sagnir beygjast einnig eftir persónum, tölum, tíðum og háttum.
Havaíska virkar á alveg gagnstæðan hátt. Hún hefur engin beygingarföll og ekkert málfræðilegt kyn. Þess í stað notar havaíska kerfi smáorða eða sagnaagnir (verb markers/grammatical particles) sem eru settar á undan eða eftir nafnorðum og sögnum til að sýna hlutverk þeirra í setningunni, tíð eða hlutfallslegt samband. Til dæmis er greinirinn ka eða ke notaður í eintölu (sambærilegt við hinn ákveðna greini á íslensku, en sá íslenski er viðskeyttur eða sjálfstæður), á meðan nā gefur til kynna fleirtölu. Fyrir þýðanda þýðir þetta að flókið beygingarflæði íslenskunnar verður að brjóta upp og endurskipuleggja yfir í skipulegt kerfi smáorða í havaísku.
Orðaröð: Frá SVO til VSO
Hefðbundin orðaröð í íslensku er SVO (Frumlag - Sögn - Andlag), þótt hún geti breyst í spurnarsetningum eða þegar áhersla er lögð á ákveðna liði (oft kölluð V2-reglan). Í havaísku er grunnsetningagerðin hins vegar VSO (Sögn - Frumlag - Andlag). Þetta þýðir að sagnirnar koma nánast alltaf fyrst í setningunni.
Skoðum dæmi:
- Íslenska: Maðurinn borðar fiskinn. (Frumlag: Maðurinn, Sögn: borðar, Andlag: fiskinn).
- Havaíska: E ʻai ana ke kanaka i ka iʻa. (Bókstaflega: Borðar maðurinn fiskinn. Hér gefur e... ana til kynna samfellda nútíð, ke kanaka er maðurinn, og i ka iʻa er andlagið með andlagsmerkinu i).
Við þýðingu yfir á havaísku verður þýðandinn því stöðugt að snúa setningaskipaninni við í huga sér. Ef það er ekki gert verður havaíski textinn ónáttúrulegur og oft óskiljanlegur fyrir móðurmálstalandi.
Eignarfallskerfið í havaísku: „A“ og „O“ flokkar
Annað flókið atriði sem íslenskir þýðendur þurfa að hafa í huga er hið svokallaða eignarfallskerfi havaískunnar, sem skiptist í tvo meginflokka: a-flokk og o-flokk. Val á milli þessara flokka fer eftir því hvers konar samband er á milli eigandans og þess sem er átt.
- A-flokkur (virkt eignarhald): Notað yfir hluti sem eigandinn hefur stjórn á, hefur búið til, eða getur eignast og látið af hendi að vild. Dæmi um þetta eru bækur, matur, eða börn manns (þar sem maður átti þátt í að skapa þau).
- O-flokkur (óvirkt eignarhald): Notað yfir hluti sem eigandinn getur ekki auðveldlega stjórnað eða breytt, eða eitthvað sem maður er hluti af eða er undir. Þetta á við um líkamshluta, foreldra manns, hús (sem skjól), landið sitt og flutningatæki (eins og báta og bíla, þar sem maður stendur eða situr inni í þeim).
Í íslensku notum við einfaldlega eignarfallsfornöfn (minn, þinn) eða eignarfallsendingar (bókin hans Péturs, höndin hans Péturs) án þess að greina á milli þessara tegunda eignarhalds. Þegar þýtt er úr íslensku yfir á havaísku verður þýðandinn að greina eðli sambandsins nákvæmlega til að velja á milli a og o (til dæmis kaʻu eða koʻu fyrir „minn/mitt“).
Menningarleg blæbrigði og orðaforði
Tungumál endurspegla umhverfi sitt. Íslenskan er rík af orðum sem tengjast snjó, kulda, vindáttum, fjalllendi og harðri lífsbaráttu á norðurslóðum. Havaískan er aftur á móti mótuð af eyjalífi í Kyrrahafinu. Hún hefur gríðarlegan fjölda sérhæfðra orða yfir mismunandi gerðir af rigningu, vindum, öldum, fiskum og eldfjallafyrirbærum. Hugtök eins og aloha (ást, samúð, friður), ohana (fjölskylda í víðum skilningi) og mana (andlegur kraftur) hafa djúpa menningarlega og sögulega þýðingu sem er erfitt að fanga með einu íslensku orði.
Við þýðingu er mikilvægt að reyna ekki að þvinga fram orð-fyrir-orð þýðingu á slíkum hugtökum. Þess í stað þarf oft að grípa til umorðunar eða útskýringa til að skila réttum skilaboðum á milli þessara tveggja gjörólíku menningarheima.
Mikilvægi rittákna: Okina og Kahakō
Í havaísku skipta tvö rittákn sköpum fyrir merkingu orða: okina (rit táknað með úrfellingarmerki: ʻ) og kahakō (langstrik yfir sérhljóða, t.d. ā, ē, ī, ō, ū). Okina táknar raddbandaloku (glottal stop), sem er fullgildur samhljóð í havaísku. Kahakō gefur til kynna að sérhljóðinn sé langur.
Ef þessum táknum er sleppt eða þau notuð vitlaust getur merking orðsins breyst algjörlega:
- kalo þýðir taró-planta, en kālō breytir framburðinum og getur flækst í setningarfræðilegu samhengi.
- ala þýðir vegur eða braut, á meðan ʻala þýðir ilmandi eða lyktargóður.
- ia er fornafn (hann/hún/það), en iʻa þýðir fiskur.
Fyrir íslenskan þýðanda er mikilvægt að sýna fyllstu nákvæmni við ritun þessara tákna, þar sem havaískt ritmál án þeirra getur verið ruglingslegt eða hreinlega óskiljanlegt.
Hagnýt ráð fyrir árangursríkar þýðingar
Til að tryggja gæði og nákvæmni þegar þýtt er á milli íslensku og havaísku er mælt með því að fylgja þessum skrefum:
- Forðastu vélþýðingar: Algengar vélþýðingarvélar ráða mjög illa við havaísku vegna skorts á gögnum og flókinnar setningagerðar. Þær ruglast oft á okina og kahakō og eignarfallsflokkunum tveimur.
- Greindu undirliggjandi samhengi: Áður en þú byrjar að þýða skaltu greina hvort setningin krefst a- eða o-eignarfalls og hvernig setningagerðin breytist úr íslensku yfir í VSO-gerð í havaísku.
- Skoðaðu staðbundnar orðabækur: Notaðu traustar havaískar orðabækur (svo sem Pukui & Elbert) til að sannreyna stafsetningu og merkingu orða í mismunandi samhengi.
- Leitaðu ráða hjá sérfræðingum: Havaíska er tungumál í endurreisn og á sér sterkar menningarrætur. Samstarf við móðurmálshafa er besta leiðin til að tryggja að þýðingin sé ekki aðeins málfræðilega rétt heldur líka menningarlega viðeigandi.