Муносибатҳои фарҳангӣ, иқтисодӣ ва сиёсӣ дар ҷаҳони имрӯза афзоиши босуръати ниёз ба тарҷумаҳои касбиро талаб мекунанд. Дар ин самт, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба забони португалӣ яке аз соҳаҳои пайдошуда ва ниҳоят ҷолиби тарҷумонӣ мебошад. Забони тоҷикӣ ҳамчун як забони эронӣ аз оилаи ҳиндуаврупоӣ ва забони португалӣ ҳамчун як забони романӣ аз ҳамон оила, ҳарчанд решаҳои қадимаи муштарак доранд, вале дар тӯли ҳазорсолаҳо роҳҳои гуногуни рушдро тай кардаанд. Ин боиси ба вуҷуд омадани тафовутҳои ҷиддӣ дар сохтори грамматикӣ, синтаксис ва ҷаҳонбинии фарҳангии гӯяндагони ин ду забон шудааст. Барои тарҷумон, донистани оддии калимаҳо кифоя нест; фаҳмидани нозукиҳои амиқи забонӣ ва фарҳангӣ барои пешниҳоди тарҷумаи босифат муҳим аст. Дар ин мақола мо мушкилоти асосӣ, нозукиҳо ва маслиҳатҳои амалиро барои тарҷума аз тоҷикӣ ба португалӣ баррасӣ мекунем.
Фарқиятҳои сохторӣ ва синтаксиси ҷумла
Яке аз монеаҳои аввалин ва муҳимтарин дар раванди тарҷума ин фарқияти куллӣ дар сохтори синтаксисии ҷумлаҳо мебошад. Ин фарқиятҳо тағироти куллиро дар тарзи тафаккур ва сохтани ҷумла талаб мекунанд.
Тартиби ҷойгиршавии аъзоёни ҷумла (SOV нисбат ба SVO)
Забони тоҷикӣ ба гурӯҳи забонҳои дорои сохтори SOV (Subject-Object-Verb / Мубтадо - Пуркунанда - Хабар) дохил мешавад. Ин маънои онро дорад, ки дар ҷумлаи муқаррарии тоҷикӣ феъл ё хабар ҳамеша дар охири ҷумла меояд. Масалан: "Ман китобро хондам". Дар забони португалӣ сохтори асосӣ SVO (Subject-Verb-Object / Мубтадо - Феъл - Пуркунанда) аст, ки мувофиқи он феъл фавран пас аз мубтадо меояд: "Eu li o livro" (Ман хондам китобро). Ҳангоми тарҷумаи матнҳои дароз ва мураккаб, тарҷумон бояд тамоми ҷумлаи тоҷикиро то охир мутолиа кунад, хабарро пайдо кунад ва сипас ҷумларо дар португалӣ аз нав созад. Ин раванд тамаркузи зиёд ва таҳлили фаврии сохтори синтаксисиро талаб мекунад.
Истифодаи бандҳои изофӣ (Изофа)
Сохтори изофӣ дар забони тоҷикӣ барои пайваст кардани исмҳо ва муайянкунандаҳо нақши калидӣ дорад (масалан, "донишгоҳи давлатӣ", "китоби муаллим"). Дар забони португалӣ ин робита тавассути пешояндҳо, махсусан пешоянди "de" (ки вобаста ба артикл метавонад ба "do", "da", "dos", "das" табдил ёбад) ё тавассути истифодаи мустақими сифатҳо ифода мешавад: "universidade estatal" ё "o livro do professor". Тарҷумон бояд дақиқ муайян кунад, ки кадом робитаи изофӣ дар португалӣ табиӣтар садо медиҳад.
Категорияҳои мураккаби грамматикӣ
Грамматикаи португалӣ дорои хусусиятҳое мебошад, ки дар забони тоҷикӣ комилан вуҷуд надоранд ё ба таври дигар ифода мешаванд. Ин фарқиятҳо аксар вақт боиси хатогиҳои тарҷума мегарданд.
Категорияи ҷинсият (Gender)
Дар забони тоҷикӣ ҷинсияти грамматикии исмҳо вуҷуд надорад. Калимаҳои "писар", "духтар", "миз" ё "дарахт" аз ҷиҳати грамматикӣ ҷинс надоранд ва сифатҳо ё феълҳое, ки бо онҳо меоянд, шакли худро тағир намедиҳанд. Дар забони португалӣ бошад, ҳар як исм ҳатман ё мардона (masculino) аст ё занона (feminino). Сифатҳо, артиклҳо ва ҷонишинҳо бояд бо исми дахлдор аз ҷиҳати ҷинс ва шумора мувофиқат кунанд. Масалан, "китоби хуб" дар португалӣ "o livro bom" (мардона) ва "хонаи хуб" ҳамчун "a casa boa" (занона) тарҷума мешавад. Тарҷумон бояд ба ин мувофиқат диққати ҷиддӣ диҳад.
Системаи мураккаби артиклҳо
Артиклҳо яке аз қисмҳои муҳимтарини нутқ дар забони португалӣ мебошанд, ки дар тоҷикӣ муодили мустақим надоранд. Португалӣ артиклҳои муайянӣ (o, a, os, as) ва номуайянӣ (um, uma, uns, umas)-ро истифода мебарад. Дар тоҷикӣ барои ифодаи номуайянӣ пасванди "-е" (китобе) ё калимаи "як" (як китоб) истифода мешавад, вале барои муайянӣ воситаи махсуси грамматикӣ нест ва он аз контекст фаҳмида мешавад. Ҳангоми тарҷума ба португалӣ, муайян кардани он ки кадом артиклро бояд истифода бурд, маҳорати баланди таҳлили матнро талаб мекунад.
Системаи феълҳо ва сиғаҳо
Феъл дар забони португалӣ дорои системаи ниҳоят мураккаби тасриф ва замонҳо мебошад. Махсусан, истифодаи сиғаи шартӣ-хоҳишмандӣ (Subjuntivo/Conjuntivo) дар се замон (ҳозира, гузашта ва оянда) барои тарҷумонҳо мушкил аст. Забони тоҷикӣ барои ифодаи ин мафҳумҳо аз феълҳои ёвар, пайвандакҳо (ба монанди "агар", "ки") ва шаклҳои махсуси сиғаи шартӣ истифода меварад. Илова бар ин, португалӣ дорои "инфинитиви шахсӣ" (infinitivo pessoal) мебошад, ки хусусияти хоси ин забон буда, дар аксари забонҳои дигар, аз ҷумла тоҷикӣ, вуҷуд надорад.
Адаптатсияи лексикӣ ва фарҳангӣ
Забон инъикоси фарҳанг ва тарзи ҳаёти мардум аст. Тарҷумаи калима ба калима дар матнҳои фарҳангӣ метавонад паёми аслӣ ва зебоии онро аз байн барад.
Реалияҳои фарҳанги тоҷикӣ (калимаҳо ва мафҳумҳое, ки хоси ҳаёти мардуми тоҷик мебошанд) барои хонандаи португалӣ ношиносанд. Калимаҳое ба монанди "ҳашар" (кори дастаҷамъонаи бемузд барои кӯмак ба ҳамдигар), "чайхона", "танӯр", "куртаи чакан", "гап" (нишасти дӯстонаи мардон ё занон) ва ё таомҳои миллӣ ба монанди "оши палав", "қурутоб" ва "суманак" бояд ба хонандаи португалӣ ба таври фаҳмо расонида шаванд. Тарҷумон метавонад аз усули транслитератсия бо эзоҳҳои кӯтоҳ дар поёни саҳифа ё тарҷумаи тавсифӣ истифода барад. Аз тарафи дигар, мафҳумҳои хоси португалӣ نیز мавҷуданд, ба монанди калимаи машҳури "saudade", ки маънои пазмонии амиқ ва орзуи чизе ё касеро дорад, ки гум шудааст ва шояд дигар барнагардад. Ин калима дар тоҷикӣ муодили яккалимагӣ надорад ва бояд тавассути тавсифи эҳсосот тарҷума шавад.
Маслиҳатҳои амалӣ барои тарҷумонҳо оид ба беҳтар кардани сифати тарҷума
Барои он ки тарҷумаи шумо касбӣ, дақиқ ва барои хонандаи португалӣ табиӣ бошад, тавсияҳои зеринро риоя кунед:
- Аз тарҷумаи таҳтуллафзӣ (калима ба калима) худдорӣ намоед: Ҳамеша кӯшиш кунед, ки маънои умумии ҷумла ё абзастро интиқол диҳед, на сохтори калимаҳои онро. Ин ба шумо кӯмак мекунад, ки аз ҷумлаҳои сунъӣ ва нофаҳмо дар португалӣ пешгирӣ кунед.
- Маҳорати истифодаи забони миёнаравро инкишоф диҳед: Азбаски луғатҳои мустақими дуҷонибаи тоҷикӣ-португалӣ хеле каманд, истифодаи забонҳои англисӣ, фаронсавӣ ё русӣ ҳамчун пул барои дақиқ кардани истилоҳот ва маънои калимаҳо кӯмак хоҳад кард.
- Ба услуби матн диққат диҳед: Матни илмӣ, ҳуқуқӣ, бадеӣ ё тиҷоратӣ тарзи муносибати хосро талаб мекунад. Масалан, дар ҳуҷҷатҳои ҳуқуқии португалӣ истифодаи сохторҳои мураккаб ва расмӣ маъмул аст, дар ҳоле ки дар тоҷикӣ ин сохторҳо метавонанд соддатар бошанд.
- Ҳамкорӣ сохтани робита бо муҳаррирони бумӣ (Native Speakers): Агар шумо матнҳои муҳим, аз қабили маводҳои таблиғотӣ, вебсайтҳо ё асарҳои бадеиро тарҷума кунед, ҳатман аз хидмати муҳаррироне, ки забони модариашон португалӣ аст, истифода баред. Ин ягона роҳи кафолат додани он аст, ки матн комилан табиӣ ва равон садо диҳад.
Дар ниҳоят, тарҷума аз забони тоҷикӣ ба португалӣ як пули муҳими фарҳангӣ мебошад, ки сабру таҳаммул, дониши амиқи назариявӣ ва амалияи доимиро талаб мекунад. Бо дарки фарқиятҳои синтаксисӣ ва мутобиқсозии дурусти фарҳангӣ, тарҷумон метавонад ба натиҷаҳои барҷаста ноил гардад ва муколамаи бомуваффақиятро байни ин ду фарҳанги бой таъмин намояд.