די לינגוויסטישע באַגעגעניש צווישן צוויי היסטאָרישע וועלטן
דער פּראָצעס פֿון איבערזעצן פֿון ייִדיש אויף פּערסיש (פֿאַרסי) שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אײנציקאַרטיקע לינגוויסטישע און קולטורעלע באַגעגעניש. ייִדיש, אַ גערמאַנישע שפּראַך מיט טיפֿע סעמיטישע (לשון-קודש) און סלאַווישע קאָמפּאָנענטן, קומט אין קאָנטאַקט מיט פּערסיש, אַן אינדאָ-איראַנישע שפּראַך וואָס דינט ווי דער קולטורעלער קנאָפּ פֿון מיטל-אַזיע און דעם מזרח. כאָטש ביידע שפּראַכן געהערן צו דער ברייטערער אינדאָ-אייראָפּעיִשער משפּחה, האָבן זיי זיך ענטוויקלט אויף גאָר פֿאַרשיידענע אופֿנים, וואָס מאַכט די איבערזעצונג-אַרבעט סיי אינטערעסאַנט און סיי קאָמפּליצירט. צו פֿאַרשטיין די דאָזיקע דינאַמיק, מוז דער איבערזעצער פֿאַרמאָגן אַ טיפֿע קענטשאַפֿט פֿון ביידע קולטור-ספֿערעס און די גראַמאַטישע יסודות פֿון די צוויי שפּראַכן.
סינטאַקטישע חילוקים: פֿון SVO צו SOV
איינער פֿון די גרעסטע גראַמאַטישע אַרויספֿאָדערונגען ליגט אין דעם סדר פֿון די ווערטער אין דעם זאַץ. ייִדיש גייט נאָך דעם גערמאַנישן SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט) סדר, און באַנוצט זיך אויך מיט דעם V2-פּרינציפּ אין הויפּטזאַצן, וווּ דאָס קאָניוגירטע ווערב מוז קומען אויפֿן צווייטן אָרט. למשל: "דער טאַטע לייענט דאָס בוך" אָדער "הײַנט לייענט דער טאַטע דאָס בוך".
אין פֿאַרגלײַך מיט דעם, איז פּערסיש אַ קלאַסישע SOV (סוביעקט-אָביעקט-ווערב) שפּראַך. דאָס מיינט אַז דאָס ווערב קומט כּמעט תּמיד ביים סוף פֿונעם זאַץ. דער איבערזעצער קען נישט פֿאָרן וואָרט-ביי-וואָרט, נאָר ער מוז איבערבויען דעם גאַנצן זאַץ-סטרוקטור כדי ער זאָל קלינגען נאַטירלעך פֿאַר אַ פּערסישן לייענער. דאָס ריקן דעם ווערב צום סוף פֿאָדערט אַ באַזונדערע אויפֿמערקזאַמקייט צו די צײַטן און די מאָדאַלע ווערבן, וואָס קענען ענדערן די גאַנצע באַדײַטונג פֿונעם זאַץ.
דער עזאַפֿע-סטרוקטור (Ezafe) און זײַן ייִדישער עקוויוואַלענט
אַ ספּעציפֿישער לינגוויסטישער פֿענאָמען אין פּערסיש איז דער "עזאַפֿע" (Ezafe) – אַ קליינער קלאַנג (געוויינטלעך אַן "-ע" אָדער "-י") וואָס פֿאַרבינדט אַ סובסטאַנטיוו מיט זײַן אַדיעקטיוו אָדער מיט אַן אַנדער סובסטאַנטיוו (פֿאַרמאָגנס-באַציִונג). למשל: "קלאַס-ע דאַרס" (דער קלאַסצימער) אָדער "דאָס שיין הויז" ווערט פֿאַרבונדן דורך דעם קלאַנג.
אין ייִדיש, ווערן אַדיעקטיוון דעקלינירט לויט דעם מין און פֿאַל פֿונעם סובסטאַנטיוו (אַ גוטער פֿרײַנד, אַ גוטע פֿרײַנדין), און פֿאַרמאָגנס-באַציִונגען ווערן אויסגעדריקט דורך דעם געניטיוו סופֿיקס "ס" (דעם פֿאָטערס הויז) אָדער דורך פּרעפּאָזיציעס (דאָס הויז פֿונעם פֿאָטער). דער איבערזעצער מוז זײַן געניט אין ביידע סיסטעמען כדי צו פֿאַרמײַדן אומקלאָרקייטן און צו האַלטן דעם פּרעציזן טאָן פֿונעם טעקסט.
לשון-קודש קעגן אַראַבישן השפּעה: די קולטורעלע שיכטן
ייִדיש און פּערסיש פֿאַרמאָגן ביידע אַ טשיקאַווען היברידישן כאַראַקטער וואָס קומט פֿון דזשענטילע השפּעות:
- ייִדיש: פֿאַרמאָגט אַ שטאַרקן שיכט פֿון העברעיִשע און אַראַמישע ווערטער (לשון-קודש), וואָס ווערן באַנוצט פֿאַר רעליגיעזע, גײַסטיקע און טאָג-טעגלעכע באַגריפֿן (למשל: ספֿק, אמת, כּוח, קדושה).
- פּערסיש: פֿאַרמאָגט אַן אינטענסיווען אַראַבישן שיכט, וואָס איז אַרײַן אין דער שפּראַך נאָך דעם קומען פֿון איסלאַם קיין פּערסיע. פֿיל וויסנשאַפֿטלעכע, פֿילאָסאָפֿישע און אַדמיניסטראַטיווע טערמינען זענען אַראַבישע ווערטער.
אָפֿטמאָל קען אַ לשון-קודש וואָרט אין ייִדיש געפֿינען אַ דירעקטן לעקסיקאַלישן קוזין אין פּערסיש דורך דער אַראַבישער שפּראַך-משפּחה, צוליב די סעמיטישע שורשים וואָס העברעיִש און אַראַביש טיילן. פֿאַר אַ לינגוויסט וואָס קען די סעמיטישע סטרוקטורן, קען דאָס דינען ווי אַ בריק צו געפֿינען דעם פּינקטלעכן עקוויוואַלענט. צום ביישפּיל, דאָס ייִדישע וואָרט "אמת" אָדער "ספֿק" קענען געפֿינען עקוויוואַלענטן אין פּערסיש וואָס שטאַמען פֿון די זעלבע סעמיטישע קאָנצעפּטן, כאָטש די פֿאָנעטישע און מאָרפֿאָלאָגישע קליידער זענען אַנדערש.
אידיאָמאַטישע לאַנדשאַפֿט און קולטורעלע איבערזעצונג
ייִדיש איז באַקאַנט מיט אירע טיפֿע, אָפֿטמאָל הומאָריסטישע אָדער איבערגעטריבענע אידיאָמען און קללות. פּערסיש, פֿון דער אַנדערער זײַט, איז אַ שפּראַך פֿון פּאָעטישער העפֿלעכקייט (באַקאַנט ווי "טאַ'אַראָף" - Ta'arof). טאַ'אַראָף איז אַ קאָמפּליצירטע געזעלשאַפֿטלעכע קולטור פֿון כּבוד און אָפּשײַדונג.
אַ דירעקטע איבערזעצונג פֿון אַ ייִדישן אידיאָם אויף פּערסיש קען קלינגען צו גראָב אָדער אומפֿאַרשטענדלעך. אַן איבערזעצער מוז:
- פֿאַרשטיין דעם סובטעקסט פֿון דעם ייִדישן אויסדרוק.
- געפֿינען אַ פּערסישן אידיאָם וואָס טראָגט די זעלבע עמאָציאָנעלע און סאָציאַלע וואָג.
- צופּאַסן דעם מדרגה פֿון פֿאָרמאַלקייט (העפֿלעכקייט קעגן גלײַכגילטיקייט) לויט דעם קאָנטעקסט פֿון די כאַראַקטערן אָדער דעם ציל-קהל.
למשל, אַן אויסדרוק ווי "אַזוי פֿיל קאָפּדרייעניש" קען איבערגעזעצט ווערן אויף פּערסיש מיט אַ פּאַסנדיקן אויסדרוק פֿון גײַסטיקער מידקייט אָדער דאגה, אָבער מען מוז פֿאַרמײַדן א וואָרט-ביי-וואָרט איבערזעצונג פֿון "קאָפּ" און "דרייען", וואָס וואָלט געווען אינגאַנצן אָן אַ זינען.
דזשענדער און גראַמאַטישע קאַטעגאָריעס
ייִדיש האָט דריי גראַמאַטישע מינים פֿאַר סובסטאַנטיוון: זכר (זכריש), נקבה (נקביש), און נייטראַל. דאָס קאָנסטרוקט פֿאָדערט ספּעציפֿישע אַדיעקטיוו-ענדיקונגען און אַרטיקלען (דער, די, דאָס).
פּערסיש, פֿאַרגלײַך מיט דעם, האָט נישט קיין גראַמאַטישן מין בכלל. אפֿילו די פּראָנאָמינס (ער/זי) זענען נייטראַל אין פּערסיש (דאָס וואָרט "או" באַדײַט סיי ער און סיי זי). דאָס פֿאַרלייכטערט געוויסע אַספּעקטן פֿון דער גראַמאַטיק ביים שרײַבן אויף פּערסיש, אָבער עס שטעלט מיט זיך פֿאָר אַן אָנווער פֿון אינפֿאָרמאַציע ווען מען זעצט איבער פֿון ייִדיש. דער איבערזעצער מוז אָפֿטמאָל צוגעבן קאָנטעקסטואַלע ווערטער (ווי "די פֿרוי" אָדער "דער מאַן") כדי צו האַלטן די קלאָרקייט פֿון דער כּוונה.
פֿיר עצות פֿאַר איבערזעצער: פֿון טעאָריע צו פּראַקטיק
- זוכט דעם קולטורעלן עקוויוואַלענט: דו זאלסט נישט איבערזעצן מעטאַפֿאָרן בוכשטעבלעך. ניצט פּערסישע פּאָעטישע קאָנצעפּטן צו יבערגעבן די פֿילאָסאָפֿישע טיפֿקייט פֿון ייִדישע ווערטער.
- אויפֿמערקזאַמקייט אויפֿן ווערב-סוף: האַלט אָפּ דעם ווערב ביזן סוף פֿונעם זאַץ אין פּערסיש, אָבער היט זיך נישט צו פֿאַרלירן די צײַט-סטרוקטור און מאָדאַליטעט פֿונעם אָריגינעלן ייִדישן זאַץ.
- באַהאַנדלונג פֿון לשון-קודש ווערטער: אויב אַ ייִדיש וואָרט האָט אַן אָריגין פֿון לשון-קודש, פּרוּווט זען צי עס איז דאָ אַן אַנאַלאָגיש וואָרט אין פּערסיש מיט אַראַבישן אָריגין וואָס טראָגט ענלעכע קאָנאָטאַציעס.
- רעדאַקטירן און פֿאָרלייענען: צוליב די גרויסע חילוקים אין זאַץ-בוי, מוז דער פֿינאַלער פּערסישער טעקסט איבערגעקוקט ווערן דורך אַ געבוירענעם רעדנער (Native Speaker) כדי צו פֿאַרזיכערן פֿליסיקייט און אָנגענעמקייט פֿאַרן לייענער.
שלוס-באַמערקונג פֿאַר דיגיטאַלע פּראָיעקטן
בײַם שאַפֿן אינהאַלט פֿאַר דעם אינטערנעץ אין ביידע שפּראַכן, איז וויכטיק צו באַנוצן ריכטיקע SEO טעכניקן. ביידע שפּראַכן נוצן אותיות וואָס געהערן צו דער רעכטס-צו-לינקס (RTL) גרופּע. דאָס פֿאָדערט ספּעציעלע קאָדירונג אויף וועבזײַטן (ווי dir="rtl") כדי צו פֿאַרזיכערן אַז די לייענער קענען זען דעם אינהאַלט אָן קיין טעכנישע פֿעלערן. דורך אָנווענדן די ריכטיקע לינגוויסטישע און טעכנישע מכשירים, קען מען בויען אַ שטאַרקע בריק צווישן ייִדיש און פּערסיש, צוויי שפּראַכן מיט אַ רײַכער געשיכטע וואָס פֿאַרדינען געהערט צו ווערן איבער דער וועלט.