ከአማርኛ ወደ ክሮሺያኛ የመተርጎም ተግባር ተራ የቃላት ዝውውር ሳይሆን በሁለት እጅግ የተለያዩ የቋንቋ ቤተሰቦች፣ የጽሕፈት ሥርዓቶች እና ባህላዊ ታሪኮች መካከል የሚደረግ የድልድይ ግንባታ ነው። አማርኛ የራሱ የሆነ የግዕዝ ፊደል ሥርዓት ያለውና በአፍሪካ ቀንድ በስፋት የሚነገር የሴማዊ ቋንቋዎች ቤተሰብ አባል ነው። በአንጻሩ ክሮሺያኛ የደቡብ ስላቪክ ቋንቋዎች አባል ሲሆን የላቲን ፊደላትን በመጠቀም በአውሮፓ አህጉር የሚነገር ቋንቋ ነው። ይህ በመሆኑም ከአማርኛ ወደ ክሮሺያኛ የሚደረገው ትርጉም ጥልቅ የሆነ ሰዋሰዋዊ፣ መዋቅራዊ እና ባህላዊ ትንታኔን ይሻል። በዚህ ጽሑፍ ውስጥ በሁለቱ ቋንቋዎች መካከል ያሉትን መሠረታዊ ልዩነቶች፣ በትርጉም ሂደት ውስጥ የሚያጋጥሙ ተግዳሮቶችን እና እነዚህን ተግዳሮቶች ለመፍታት የሚያስችሉ ተግባራዊ የትርጉም ስልቶችን በዝርዝር እንመረምራለን።
የዓረፍተ ነገር አወቃቀር እና ሰዋሰዋዊ ልዩነቶች
አማርኛን ወደ ክሮሺያኛ ለመተርጎም በሚነሳበት ጊዜ በመጀመሪያ ትኩረት ሊሰጠው የሚገባው ጉዳይ የዓረፍተ ነገር አወቃቀር ስምምነት ነው። አማርኛ በሰዋሰዋዊ አወቃቀሩ የባለቤት-ተሳቢ-ግሥ (Subject-Object-Verb ወይም SOV) ቅደም ተከተልን ይከተላል። ይህ ማለት በዓረፍተ ነገሩ መጨረሻ ላይ ሁልጊዜ ግሥ ይቀመጣል። በአንጻሩ ክሮሺያኛ አብዛኛውን ጊዜ የባለቤት-ግሥ-ተሳቢ (Subject-Verb-Object ወይም SVO) ቅደም ተከተልን ይከተላል። ይሁን እንጂ የክሮሺያኛ ሰዋሰው ተለዋዋጭ በመሆኑ የቃላት ቅደም ተከተሉ እንደ ዓረፍተ ነገሩ አውድ እና አጽንዖት ሊለዋወጥ ይችላል። ይህ ሁኔታ ተርጓሚው የአማርኛውን ዓረፍተ ነገር ሙሉ በሙሉ ፈትቶ በክሮሺያኛ ተፈጥሯዊ በሆነ መንገድ መልሶ እንዲያዋቅረው ያስገድደዋል።
ሌላው ትልቁ ልዩነት የስም ዝርዝርና የሙያ ዓይነቶች (Noun Cases/Deklinacija) አጠቃቀም ላይ ነው። ክሮሺያኛ ሰባት የተለያዩ የስም ሙያ ዓይነቶች አሉት። እነዚህም ኖሚናቲቭ (Nominativ)፣ ጄኒቲቭ (Genitiv)፣ ዳቲቭ (Dativ)፣ አኩዛቲቭ (Akuzativ)፣ ቮካቲቭ (Vokativ)፣ ሎካቲቭ (Lokativ) እና ኢንስትሩሜንታል (Instrumental) በመባል ይታወቃሉ። እያንዳንዱ ስም፣ ቅጽል እና ተውላጠ ስም በዓረፍተ ነገር ውስጥ ባላቸው ሰዋሰዋዊ ሚና መሠረት መጨረሻቸው ይለዋወጣል። በአማርኛ ግን እንደነዚህ ያሉት ግንኙነቶች የሚገለጹት በቅድመ-ቅጥያዎችና በድህረ-ቅጥያዎች አማካኝነት ነው። ለምሳሌ በአማርኛ “በቤት ውስጥ” የሚለው ሐረግ በክሮሺያኛ “u kući” ተብሎ ሲተርጎም “kuća” (ቤት) የሚለው ስም ወደ ሎካቲቭ ሙያ ተቀይሮ መጨረሻው “i” ይሆናል። ይህንን መዋቅር ጠብቆ መተርጎም ከፍተኛ ጥንቃቄን ይጠይቃል።
በተጨማሪም የጾታ (Gender) እና የቁጥር (Number) ስምምነት በክሮሺያኛ እጅግ በጣም ጥብቅ ነው። ክሮሺያኛ ሦስት ጾታዎችን (ተባዕት፣ አንስት እና ግዑዝ) የሚለይ ሲሆን፣ ቅጽሎች እና ግሦችም ከባለቤቱ ጾታ ጋር መስማማት አለባቸው። በአማርኛ በአብዛኛው ተባዕት እና አንስት ጾታዎች ብቻ የሚታወቁ ሲሆን፣ በአንዳንድ አውዶች ውስጥ ጾታን ሳይለዩ መጠቀም የተለመደ ነው። ተርጓሚው በአማርኛ ጽሑፍ ውስጥ በግልጽ ያልተቀመጠውን ጾታ በአውዱ በመረዳት በክሮሺያኛው ጽሑፍ ላይ ተገቢውን ጾታ መምረጥ ይኖርበታል።
የትርጉም ተግዳሮቶች እና የግሥ አጠቃቀም
ግሥ በአማርኛም ሆነ በክሮሺያኛ የዓረፍተ ነገር መሠረት ቢሆንም፣ የአጠቃቀም ዘይቤያቸው ግን በጣም የተለየ ነው። በክሮሺያኛ ቋንቋ የግሥ ሁኔታዎች (Verbal Aspect ወይም glagolski vid) ወሳኝ ሚና አላቸው። ግሦች በሁለት ዋና ዋና ክፍሎች ይከፈላሉ፤ እነሱም መጠናቀቅን የሚያሳዩ (Perfective/Svršeni) እና ቀጣይነትን ወይም አለመጠናቀቅን የሚያሳዩ (Imperfective/Nesvršeni) ናቸው። ተርጓሚው በአማርኛ ጽሑፍ ውስጥ የተገለጸውን ድርጊት ተፈጥሮ በትክክል በመረዳት ወደ ተስማሚው የክሮሺያኛ የግሥ ጥንዶች መለወጥ አለበት። ይህንን ለማድረግ የአማርኛውን ጊዜ፣ ድግግሞሽ እና የድርጊት ዓይነት በሚገባ መመርመር ያስፈልጋል።
ሌላው ተግዳሮት የአማርኛ ተሳቢዎች እና የድምፅ መድረሻዎች አጠቃቀም ነው። አማርኛ በአንድ ግሥ ውስጥ ብዙ መረጃዎችን ማጠቃለል የሚችል (Synthetic/Agglutinative) ቋንቋ ነው። በአንድ የአማርኛ ቃል ውስጥ ባለቤት፣ ተሳቢ፣ ቅድመ-ሁኔታ እና ጊዜ በአንድ ላይ ሊጠቃለሉ ይችላሉ። ለምሳሌ “አልነገረችውም” የሚለው አንድ ቃል ሙሉ አረፍተ ነገር ነው። ይህንን ወደ ክሮሺያኛ ለመተርጎም ቃሉን በመበተን “Nije mu rekla” (እሷ ለእሱ አልነገረችውም) በሚል በርካታ ቃላትን መጠቀም ግድ ይላል። ይህ የቋንቋዎች የውህደት ልዩነት የጽሑፉን ርዝመት እና ፍሰት ሊቀይረው ስለሚችል ተርጓሚው ሚዛኑን የጠበቀ አቀራረብ መከተል አለበት።
የባህል አውድ፣ ፈሊጣዊ አባባሎች እና አካባቢያዊነት (Localization)
ትርጉም ሰዋሰዋዊ ቀመሮችን ማዛመድ ብቻ ሳይሆን የባህል እሴቶችን ማስተላለፍም ጭምር ነው። በኢትዮጵያ እና በክሮሺያ መካከል ያለው ሰፊ ማኅበራዊ፣ ሃይማኖታዊ እና ታሪካዊ ልዩነት በትርጉም ስራው ላይ ከፍተኛ ተጽዕኖ ያሳድራል። በአማርኛ ጽሑፎች ውስጥ በብዛት የሚገኙት ሃይማኖታዊ አባባሎች (ለምሳሌ፦ “እግዚአብሔር ይመስገን”፣ “በፈጣሪ ፈቃድ”) እና ባህላዊ ፈሊጦች በቀጥታ ወደ ክሮሺያኛ ከተተረጎሙ ለአውሮፓውያን አንባቢዎች ግራ የሚያጋቡ ሊሆኑ ይችላሉ። ተርጓሚው እነዚህን ቃላት በክሮሺያኛ ባህል ውስጥ ካሉ ተመሳሳይ መግለጫዎች ጋር ማዛመድ ወይም እንደ ጽሑፉ ዓይነት አውዳዊ ማብራሪያ ማከል ይኖርበታል።
የአክብሮት መግለጫዎች (Honorifics) ሌላው ትኩረት የሚሻ ጉዳይ ነው። በአማርኛ ውስጥ ሰዎችን በክብር ለመጥራት “እርስዎ” ወይም “አንቱ” የሚሉ ተውላጠ ስሞችን እንጠቀማለን። በክሮሺያኛም በተመሳሳይ መልኩ “Vi” (እርስዎ) እና “ti” (አንተ/አንቺ) የሚሉ የትህትና ደረጃዎች አሉ። ሆኖም ግን የክብር አጠቃቀም ደንቦቹ እና ማኅበራዊ አውዶቹ የተለያዩ በመሆናቸው ተርጓሚው በባለሙያ ደረጃ የትኛውን መምረጥ እንዳለበት በጥንቃቄ መወሰን አለበት።
በተጨማሪም የፊደል አጻጻፍ እና የስሞች አወረራ (Transliteration) ሌላው ትኩረት የሚሻ ጉዳይ ነው። የአማርኛ ስሞች በግዕዝ ፊደላት ስለሚጻፉ ወደ ክሮሺያኛ ሲገለበጡ ድምፃቸውን ጠብቀው መጻፍ አለባቸው። ለምሳሌ “ጫላ” የሚለው ስም ወደ ክሮሺያኛ ሲቀየር “Čala” ተብሎ መጻፍ አለበት፤ ምክንያቱም በክሮሺያኛ “Č” የ“ጭ” ድምፅን በቅርበት ስለሚወክል ነው። “ዠ” የሚለው ድምፅ ደግሞ በ“Ž” ይተካል። እነዚህን የፊደል አጻጻፍ ደንቦች ጠብቆ መተርጎም ጽሑፉን ለክሮሺያኛ አንባቢዎች ይበልጥ ተደራሽ እና ተነባቢ ያደርገዋል።
ለተሳካ የትርጉም ስራ ጠቃሚ ምክሮች
ከአማርኛ ወደ ክሮሺያኛ በሚደረግ የትርጉም ስራ ላይ የሚሰማሩ ባለሙያዎች የሚከተሉትን ስልቶች በመጠቀም የስራቸውን ጥራት ማሻሻል ይችላሉ፦
- የአውድ ግንዛቤን ማጠናከር፦ ማንኛውንም ጽሑፍ ከመተርጎምዎ በፊት ሙሉውን ምንጭ ጽሑፍ በጥንቃቄ ያንብቡ። የጽሑፉን ጭብጥ፣ የታለመለትን አንባቢ እና የደራሲውን መልእክት አስቀድሞ መረዳት ትክክለኛውን የቃላት ምርጫ ለማድረግ ይረዳል።
- የቃላት መፍቻዎችን ማዘጋጀት፦ ለተወሰኑ የትርጉም ዘርፎች (ለምሳሌ፦ ሕግ፣ ሕክምና፣ ቴክኖሎጂ) የራስዎን የቃላት መፍቻዎች (Glossaries) አስቀድመው ያዘጋጁ። ይህ በአጠቃላይ ጽሑፉ ውስጥ ወጥ የሆነ አጠቃቀም እንዲኖር ያግዛል።
- በአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪዎች ማረጋገጥ (Native Proofreading)፦ ትርጉሙ ከተጠናቀቀ በኋላ ጽሑፉ በክሮሺያኛ የአፍ መፍቻ ቋንቋ ተናጋሪ ባለሙያ እንዲገመገም ማድረግ እጅግ ወሳኝ ነው። ይህ የቋንቋውን የተፈጥሮ ፍሰት እና ሰዋሰዋዊ ትክክለኛነት ለማረጋገጥ ይረዳል።
- ማነጻጸር እና ማረጋገጥ፦ በአማርኛ እና በክሮሺያኛ መካከል ቀጥተኛ መዝገበ ቃላት በብዛት ስለማይገኙ፣ ሁለተኛ ቋንቋዎችን (ለምሳሌ እንግሊዝኛን) እንደ ማጣቀሻ መጠቀም ጠቃሚ ሊሆን ይችላል። ሆኖም ግን፣ ይህንን ሲያደርጉ የትርጉም መዛባት እንዳይከሰት ጥንቃቄ ማድረግ ያስፈልጋል።
በማጠቃለል፣ ከአማርኛ ወደ ክሮሺያኛ መተርጎም ከፍተኛ የቋንቋ ችሎታን፣ ጥልቅ ባህላዊ ግንዛቤን እና ትዕግስትን የሚጠይቅ የፈጠራ ስራ ነው። የሁለቱን ቋንቋዎች ሰዋሰዋዊና ባህላዊ መዋቅሮች በሚገባ በማጥናት እና ስልታዊ የትርጉም መመሪያዎችን በመከተል ትክክለኛነቱ እና ውበቱ የተጠበቀ የትርጉም ስራ ማቅረብ ይቻላል።