Müasir qloballaşma dövründə dillərarası tərcümə xidmətlərinə tələbat durmadan artır. Bu kontekstdə, fərqli dil ailələrinə aid olan Azərbaycan və bolqar dilləri arasında tərcümə prosesi özünəməxsus linqvistik çətinlikləri və incəlikləri ilə seçilir. Azərbaycan dili Altay dil ailəsinin türk dilləri qrupuna aid olduğu halda, bolqar dili Hind-Avropa dil ailəsinin slavyan dilləri qrupuna daxildir. Bu iki dilin fərqli qrammatik strukturları, sintaktik qaydaları və leksik xüsusiyyətləri tərcüməçilərdən yüksək peşəkarlıq, dərin linqvistik bilik və mədəniyyətlərarası adaptasiya bacarığı tələb edir. Bu məqalədə Azərbaycan dilindən bolqar dilinə tərcümə zamanı qarşıya çıxan əsas qrammatik fərqləri, sintaktik maneələri və tərcümə keyfiyyətini artıracaq praktiki məsləhətləri təhlil edəcəyik.
1. Sintaktik Strukturun Yenidən Qurulması (SOV və SVO fərqi)
Azərbaycan və bolqar dilləri arasındakı ən fundamental fərqlərdən biri cümlə üzvlərinin düzülüş qaydasıdır. Azərbaycan dili aqqlütinativ (bitişdirici) dildir və cümlə strukturu əsasən SOV (Subject-Object-Verb / Mübtəda - Tamamlıq - Xəbər) modelinə əsaslanır. Yəni xəbər (fel) cümlənin sonunda gəlir. Bolqar dili isə analitik slavyan dili olaraq SVO (Subject-Verb-Object / Mübtəda - Xəbər - Tamamlıq) strukturuna malikdir. Tərcüməçi cümləni bir dildən digərinə köçürərkən bütün cümlə strukturunu tamamilə yenidən qurmalıdır.
- Azərbaycan dilində: Mən dünən kitabxanada yeni bir kitab oxudum. (Mübtəda + Zərflik + Tamamlıq + Xəbər)
- Bolqar dilində: Вчера прочетох една нова книга в библиотеката. (Zərflik + Xəbər + Tamamlıq + Zərflik) və ya "Аз прочетох..." (Mübtəda + Xəbər...)
Gördüyümüz kimi, bolqar dilində fel (oxudum - прочетох) subyektdən dərhal sonra gəlir və cümlənin ortasında yerləşir. Azərbaycan dilində cümlənin sonuna qədər gözlənilən əsas hərəkət, bolqar dilində dərhal ifadə olunmalıdır. Bu fərq xüsusilə uzun və mürəkkəb cümlələrin tərcüməsində tərcüməçidən diqqətli olmağı və cümlənin məna bütövlüyünü itirmədən strukturu dəyişdirməyi tələb edir.
2. Cins (Gender) Kateqoriyası və Onun Yaratdığı Çətinliklər
Azərbaycan dilində qrammatik cins kateqoriyası yoxdur. İsimlər, əvəzliklər, sifətlər və fellər cinsə görə dəyişmir. Lakin bolqar dilində cins kateqoriyası dilin bütün sahələrinə nüfuz etmişdir. Bolqar dilində isimlər üç qrammatik cinsə bölünür: kişi cinsi (мъжки род), qadın cinsi (женски род) və orta cins (среден род). Bu bölgü təkcə isimlərə deyil, həm də onlarla uzlaşan sifətlərə, saylara, əvəzliklərə və fellərin keçmiş zaman formalarına təsir edir.
Azərbaycan dilindən bolqar dilinə tərcümə edərkən aşağıdakı məqamlara xüsusi diqqət yetirilməlidir:
- Sifətlərin uzlaşması: Azərbaycan dilində "gözəl" sözü həm kişi, həm qadın, həm də cansız əşyalar üçün eynilə istifadə olunur (gözəl oğlan, gözəl qız, gözəl ev). Bolqar dilində isə isimdən asılı olaraq sifət dəyişməlidir: красиво момче (gözəl oğlan - "момче" orta cinsdədir), красиво момиче (gözəl qız), красив мъж (gözəl kişi), красива жена (gözəl qadın).
- Keçmiş zaman felləri: Bolqar dilində keçmiş zaman felləri subyektin cinsinə görə şəkilçi qəbul edir. Məsələn, "O yazdı" cümləsi Azərbaycan dilində neytraldır, lakin bolqar dilində subyektin kimliyindən asılı olaraq Той писа (kişi), Тя писа (qadın) və ya То писа (orta cins) kimi tərcümə olunmalıdır. Fellərin mürəkkəb keçmiş zaman formalarında cins şəkilçiləri mütləq nəzərə alınmalıdır.
3. Hallanma Sistemindən Prepozisiya (Sözönü) Sisteminin Tətbiqinə Keçid
Azərbaycan dili 6 hal kateqoriyasına malikdir və bu hallar isimlərin sonuna əlavə edilən müxtəlif hal şəkilçiləri (-ın, -a, -ı, -da, -dan) vasitəsilə ifadə olunur. Digər tərəfdən, bolqar dili digər slavyan dillərindən fərqli olaraq qədim slavyan hal sistemini demək olar ki, tamamilə itirmişdir və analitik quruluşa malikdir. Bolqar dilində ismin halları şəkilçilərlə deyil, prepozisiyalar (sözönüləri) vasitəsilə ifadə olunur. Tərcüməçi Azərbaycan dilindəki hal şəkilçilərini bolqar dilindəki düzgün sözönüləri ilə əvəzləməlidir:
- Yönlük hal (-a/-ə): Azərbaycan dilində "Bakıya gedirəm" ifadəsində yönlük hal şəkilçisi istifadə olunur. Bolqar dilində bu, "в" (daxilinə) sözönü ilə ifadə edilir: Отивам в Баку.
- Çıxışlıq hal (-dan/-dən): "Kitabxanadan gəlirəm" bolqar dilində "от" prepozisiyası ilə verilir: Идвам от библиотеката.
- Yiyəlik hal (-ın/-in/-un/-ün): Azərbaycan dilindəki yiyəlik hal şəkilçisi bolqar dilində əsasən "на" prepozisiyası ilə ifadə olunur. Məsələn: "kitabın cildi" -> корицата на книгата (hərfi mənası: cild kitabın).
Bu keçid zamanı düzgün prepozisiyanın seçilməsi cümlənin mənasının tam və aydın şəkildə çatdırılması üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Səhv sözönü istifadəsi cümlənin strukturunu korlamaqla yanaşı, yanlış anlaşılmalara da səbəb ola bilər.
4. Artikllar (Müəyyənlik kateqoriyası)
Bolqar dili slavyan dilləri arasında isimlərdən sonra gələn müəyyənlik artikllarından (членуване) istifadə edən yeganə dillərdən biridir. Azərbaycan dilində müəyyənlik artikli yoxdur; müəyyənlik əsasən kontekst, yiyəlik halı və ya təsirli hal vasitəsilə müəyyən olunur. Bolqar dilində isə ismin kişi, qadın və ya orta cinsdə olmasından, həmçinin cümlədəki sintaktik rolundan (mübtəda və ya tamamlıq olmasından) asılı olaraq fərqli müəyyənlik artiklləri (-ът, -я, -та, -то, -те) ismin sonuna bitişdirilir.
Məsələn, "kitab" sözü bolqar dilində книга kimidir (qadın cinsi). Əgər söhbət müəyyən bir kitabdan gedirsə, o книгата (kitab-müəyyənlik artikli ilə) olur. Əgər kişi cinsində olan стол (stul) sözü cümlədə mübtədadırsa, tam müəyyənlik artikli qəbul edir: столът. Tamamlıqdırsa, qısa artikl qəbul edir: стола. Azərbaycan dilindən tərcümə edərkən hansı ismin müəyyən, hansının isə ümumi mənada işləndiyini kontekstdən çıxarmaq və bolqar dilində artiklları düzgün tətbiq etmək lazımdır.
5. Felin Zaman və Tərz Kateqoriyası
Bolqar dilinin fel sistemi olduqca mürəkkəbdir və 9 zamana, həmçinin fellərin bitmiş (свършен) və davamedici (несвършен) tərzlərinə (aspect) malikdir. Azərbaycan dilində felin zamanları (keçmiş, indiki, gələcək) daha sistemli və sadə olsa da, bolqar dilində keçmiş zamanın özünün bir neçə forması var (аорист, имперфект, перфект, плюсквамперфект). Tərcüməçi üçün ən böyük çətinliklərdən biri hərəkətin tamamlanıb-tamamlanmadığını təyin etmək və uyğun tərz-zaman kombinasiyasını seçməkdir.
Bu dillər arasında digər bir oxşarlıq və fərqlilik isə nəql etmə (şahidi olunmayan keçmiş zaman) formalarındadır. Bolqar dilində "şahidi olunmayan keçmiş zaman" (преизказно наклонение - renarrative mood) mövcuddur. Bu, danışanın öz gözü ilə görmədiyi, başqasından eşitdiyi hadisələri nəql etmək üçün istifadə olunur. Azərbaycan dilində bu, əsasən "-mış/-miş/-muş/-müş" şəkilçisi ilə ifadə edilir (məsələn, "gəlmişdir", "gedibmiş"). Tərcümə prosesində bu nüansın bolqar dilindəki preizkazno forması ilə düzgün qarşılanması mətnin üslubunu qorumaq baxımından vacibdir.
6. Leksik Uyğunluq və "Yalançı Dostlar" (False Friends)
Tarixi əlaqələr və Osmanlı dövrünün təsirləri nəticəsində bolqar dilində çoxlu sayda türk mənşəli sözlər (turkizmlər) mövcuddur. Bu sözlərin bir hissəsi Azərbaycan dilindəki sözlərlə eyni və ya oxşardır. Məsələn: чанта (çanta), капак (qapaq), шише (şüşə/butulka), боя (boya), пазар (bazar). Lakin tərcüməçi bu oxşarlığa tam arxayın olmamalıdır. Çünki bəzi sözlər bolqar dilində arxaikləşmiş, danışıq dilinə keçmiş və ya tamamilə fərqli ekspressiv çalar qazanmış ola bilər. Rəsmi və akademik mətnlərin tərcüməsində turkizmlərin əvəzinə bolqar dilinin slavyan və ya beynəlxalq mənşəli ədəbi ekvivalentlərindən istifadə edilməsi tövsiyə olunur.
Azərbaycan-Bolqar Tərcüməsində Uğurun 5 Qızıl Qaydası
- Konteksti diqqətlə təhlil edin: Cins və müəyyənlik artikllərini düzgün müəyyən etmək üçün mətnin ümumi kontekstini və subyektlərin kimliyini tam anladığınızdan əmin olun.
- Sözbəsöz tərcümədən qaçın: Cümlələrin sintaktik quruluşunu (SOV -> SVO) kökündən dəyişdirərək bolqar dilinin təbii axınına uyğunlaşdırın.
- Prepozisiyaları əzbərləyin: Azərbaycan dilindəki hal şəkilçilərinin bolqar dilində hansı prepozisiyalarla qarşılıq tapdığını göstərən qrammatik qaydalardan və lüğətlərdən aktiv istifadə edin.
- Slavyan dillərinin strukturunu öyrənin: Bolqar dilindəki slavyan köklərini və onların fel tərzlərini anlamaq tərcümənizin dəqiqliyini ikiqat artıracaq.
- Mədəni uyğunlaşmaya önəm verin: Frazeoloji birləşmələri və atalar sözlərini tərcümə edərkən hərfi tərcüməyə deyil, bolqar mədəniyyətindəki ekvivalentinə üstünlük verin.
Azərbaycan dilindən bolqar dilinə edilən tərcümələr hər iki dilin daxili strukturlarına və linqvistik zənginliklərinə dərindən bələd olmağı tələb edir. Bu iki fərqli dil sistemi arasında körpü qurmaq yalnız qrammatik qaydaları bilməklə bitmir, həm də dilin ruhunu və mədəniyyətini hiss etməyi tələb edir. Yuxarıda qeyd olunan metodologiya və qaydalara riayət etməklə peşəkar tərcüməçilər yüksək keyfiyyətli, oxunaqlı və hədəf auditoriyaya tam çatan mətnlər yarada bilərlər.