Að þýða texta á milli tveggja tungumála sem eiga ólíkan uppruna er ávallt flókið verkefni. Þegar um ræðir þýðingar úr íslensku, sem er norðurgermanskt beygingamál, yfir á spænsku, sem er rómanskt mál með rætur í latínu, reynir verulega á færni þýðandans. Þessi tvö tungumál búa yfir gerólíkri uppbyggingu, ólíkum málfræðilegum flokkum og gjörsamlega mismunandi menningarlegum bakgrunni. Þessi grein fjallar ítarlega um helstu málfræðilegu áskoranirnar, muninn á kerfum málanna og hvernig þýðendur geta tryggt nákvæmni og gæði þegar þýtt er á milli íslensku og spænsku.

Frá föllum yfir í forsetningar: Beygingarkerfi vs. setningaskipan

Einn stærsti munurinn á íslensku og spænsku lýtur að fallbeygingu. Íslenska hefur varðveitt fjögur föll (nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall) sem ákvarða hlutverk nafnorða, lýsingarorða og fornafna í setningunni. Spænska hefur hins vegar nánast alveg glatað fallbeygingu nafnorða úr latínu. Í stað þess að breyta endingu orða til að sýna setningarfræðilegt hlutverk styðst spænska við forsetningar (svo sem de, a, en, para, con) og stífari orðaröð.

Þegar þýtt er úr íslensku yfir á spænsku þarf þýðandinn því að greina vandlega hvaða hlutverki fallbeygða orðið gegnir í íslensku setningunni og finna viðeigandi forsetningarsamband á spænsku. Til dæmis verður eignarfallið í íslensku („bók mannsins“) yfirleitt að forsetningasambandi með de á spænsku (el libro del hombre). Þágufall sem gefur til kynna óbeint andlagshlutverk verður að þýða með forsetningunni a á spænsku. Þessi munur krefst þess að þýðandinn hugsi ekki í orðum heldur í setningarfræðilegum tengslum.

Kynjakerfið og flokkun nafnorða

Íslenska notar þrjú málfræðileg kyn: karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn. Spænska notar aftur á móti aðeins tvö kyn: karlkyn (masculino) og kvenkyn (femenino). Hvorugkyn fyrirfinnst ekki í spænskum nafnorðum. Þetta þýðir að öll hvorugkynsorð í íslensku verða annaðhvort að karlkyns- eða kvenkynsorðum á spænsku.

Auk þess er engin trygging fyrir því að orð sem eru karlkyns í íslensku séu það líka í spænsku. Sem dæmi er orðið „sólin“ kvenkyns í íslensku (hún) en á spænsku er það karlkyns (el sol). Á sama hátt er „tunglið“ hvorugkyns í íslensku (það) en kvenkyns á spænsku (la luna). Þýðendur verða að gæta þess að samræma lýsingarorð og greina við rétt kyn á spænsku, þar sem spænsk málfræði krefst strangrar kynjasamræmingar milli nafnorða, greina og lýsingarorða.

Ser og Estar: Tvískipting sagnarinnar „að vera“

Ein alræmdasta áskorunin fyrir þá sem vinna með spænska málfræði er greinarmunurinn á sagnirnar ser og estar. Í íslensku notum við aðeins eina sögn, „að vera“, í báðum tilvikum. Spænska skiptir þessu hins vegar upp eftir því hvort um ræðir varanlegt ástand eða tímabundið ástand og staðsetningu.

Ser: Notað yfir eðlislæga eiginleika, uppruna, auðkenni, atvinnu og tíma. Dæmi: Ég er Íslendingur verður Soy islandés.
Estar: Notað yfir tímabundið ástand, líðan og landfræðilega staðsetningu. Dæmi: Ég er þreyttur verður Estoy cansado; Húsið er á Íslandi verður La casa está en Islandia.

Ef þýðandi velur ranga sögn getur merking setningarinnar breyst til muna eða hún orðið óskiljanleg. Til dæmis þýðir es aburrido að eitthvað eða einhver sé leiðinlegur (varanlegur eiginleiki), en está aburrido þýðir að viðkomandi sé leiður eða sé að leiðast í augnablikinu. Hér verður þýðandi úr íslensku að skilja samhengið fullkomlega til að velja rétta sögn.

Sagnbeygingar, tíðir og viðtengingarháttur

Bæði íslenska og spænska eru rík af sagnbeygingum, en spænska keyrir þetta kerfi enn lengra en íslenska, sérstaklega hvað varðar fortíðartíðir og viðtengingarhátt. Íslenska notar aðallega eina einfalda þátíð („ég las“), en spænska greinir á milli tveggja mismunandi þátíða:

Pretérito indefinido: Notað yfir lokna atburði í fortíð (yo leí - ég las/lauk við að lesa).
Pretérito imperfecto: Notað yfir lýsingar á ástandi, endurtekna atburði eða eitthvað sem var í gangi í fortíðinni (yo leía - ég var að lesa / ég las reglulega).

Auk þess er viðtengingarháttur (subjuntivo) mun algengari og málfræðilega skyldugri í spænsku en í nútímaíslensku. Í spænsku er viðtengingarháttur notaður kerfisbundið eftir sögnum sem tjá óskir, tilfinningar, efa, bann eða óvissu. Þó að íslenska eigi sinn eigin viðtengingarhátt, þá er notkun hans oft valfrjálsari eða takmarkaðri við ákveðnar setningagerðir í talmáli. Þýðandi sem fer úr íslensku yfir á spænsku verður að þekkja spænsku reglurnar um viðtengingarhátt út í æsar til að forðast alvarlegar málfræðivillur.

Menningarleg staðfærsla og tiltal (Tú vs. Usted)

Þýðingar snúast ekki bara um að flytja orð á milli mála, hendur einnig menningu. Íslenskt samfélag er mjög óformlegt og jafnréttissinnað, sem endurspeglast í því að nánast allir eru ávarpaðir með „þú“ (tiltal). Hinn formlegi þérunarháttur hefur nánast alveg horfið úr íslensku máli.

Í spænsku er hins vegar rík hefð fyrir því að greina á milli óformlegs tiltals (tú eða vos í Suður-Ameríku) og formlegs ávarps (usted). Að nota óformlegt ávarp í spænskum viðskiptabréfum, opinberum textum eða við eldra fólk getur talist dónalegt eða ófaglegt. Þýðandinn verður því að meta lesendahópinn og samhengið til að ákveða hvort ávarpa eigi lesandann með tú eða usted, þó að íslenski frumtextinn noti einfaldlega „þú“.

Að auki þarf að huga að mismunandi afbrigðum spænskunnar. Spænska sem er töluð á Spáni (castellano) er ólík þeirri sem töluð er í Mexíkó, Argentínu eða Kólumbíu, bæði hvað varðar orðaforða og ákveðna málfræði (t.d. notkun á vosotros vs. ustedes). Því er mikilvægt að vita fyrir hvaða markað þýðingin er ætluð.

Hagnýt ráð fyrir árangursríkar íslensk-spænskar þýðingar

Fyrir þá sem fást við þýðingar á milli þessara mála eru hér nokkur mikilvæg ráð til að tryggja sem bestan árangur:

Greindu setningafræðilegt hlutverk: Ekki þýða íslensk föll beint. Finndu út hvaða forsetning á spænsku lýsir sambandinu best.
Skildu samhengi tímans: Þegar þú þýðir íslenska þátíð skaltu spyrja þig hvort atburðurinn var afmarkaður (indefinido) eða lýsandi/endurtekinn (imperfecto).
Varastu beina þýðingu á orðasamböndum: Íslensk orðatiltæki eins og „að koma af fjöllum“ eða „að leggja höfuðið í bleyti“ hafa enga bókstaflega merkingu á spænsku. Finndu spænsk samsvarandi orðatiltæki (t.d. quedarse de piedra eða consultarlo con la almohada).
Hafðu markhópinn í huga: Ákvarðaðu snemma hvort nota eigi formlegt (usted) eða óformlegt (tú) mál og hvaða landsvæðisafbrigði spænskunnar hentar best.
Notaðu áreiðanlegar orðabækur: Þar sem fáar beinar íslensk-spænskar orðabækur eru til í miklum gæðum, getur oft verið gagnlegt að nota ensku eða önnur norðurlandamál sem millilið til að staðfesta merkingu flókinna hugtaka.

Að lokum er lykillinn að góðri þýðingu úr íslensku yfir á spænsku sá að losa sig við uppbyggingu frummálsins og endurskapa boðskapinn á náttúrulegri og lipri spænsku. Með því að huga vel að þessum málfræðilegu og menningarlegu þáttum verður útkoman texti sem spænskumælandi lesendur skilja óþvingað.