Тилдерди которуу процесси — бул жөн гана сөздөрдү бир тилден экинчи тилге механикалык түрдө өткөрүү эмес, бул эки башка маданий жана структуралык дүйнө таанымдын ортосундагы көпүрө. Кыргыз тили — түрк тилдеринин үй-бүлөсүнө кирген, терең тарыхы бар агглютинативдик тил. Ал эми эсперанто — эл аралык баарлашуу үчүн атайын түзүлгөн, пландаштырылган тил болуп саналат. Эсперанто өзүнүн структурасы боюнча негизинен индоевропалык тилдердин лексикасына таянганы менен, сөз жасоо принциби боюнча агглютинацияга абдан жакын. Бул макалада кыргыз тилинен эсперанто тилине которуунун негизги кыйынчылыктары, лингвистикалык нюанстары жана котормочулар үчүн пайдалуу методикалык сунуштар деталдуу талданат.
1. Структуралык жана типологиялык айырмачылыктар
Кыргыз жана эсперанто тилдерин которууда эң биринчи кезекте алардын морфологиялык жана синтаксистик өзгөчөлүктөрүн эске алуу зарыл. Кыргыз тили катуу синтаксистик эрежелерге баш ийет: сүйлөмдө ээ дайыма башында, ал эми баяндооч дайыма аягында келет (SOV - Subject-Object-Verb тиби). Мурунку сөздөрдүн байланышы логикалык жактан арттан алдыга карай багытталат.
Ал эми эсперанто тилинде сүйлөмдүн курулушу бир топ ийкемдүү. Айыптооч жөндөмөсүнүн өзгөчө мүчөсү (-n суффикси) бар болгондуктан, сүйлөмдөгү сөздөрдүн тартиби эркин болот. Мисалы, "Кыз китепти окуйт" деген сүйлөмдү эсперантодо төмөнкүдөй бир нече вариантта берүүгө болот:
- La knabino legas la libron. (SVO тиби)
- La libron legas la knabino. (OVS тиби)
- Legas la knabino la libron. (VSO тиби)
Бул эркиндик котормочуга тексттин стилистикалык боёгун, логикалык басымдарын туура берүүгө шарт түзөт. Бирок ошол эле учурда, кыргыз тилиндеги оозеки речтин жана адабий чыгармалардын интонациялык нюанстарын эсперанто тилине өткөрүүдө синтаксистик ийкемдүүлүктү туура пайдалануу чоң жоопкерчиликти талап кылат.
2. Морфологиялык деңгээлдеги шайкештиктер жана айырмачылыктар
Морфологиялык деңгээлде эки тил тең агглютинативдик белгилерге ээ. Бул окшоштук котормо процессин бир топ жеңилдетет. Кыргыз тилинде сөздөрдүн уңгусуна мүчөлөр ырааттуу түрдө жалганып, жаңы маанилерди же грамматикалык формаларды түзөт. Эсперанто тили дагы ушундай эле схема боюнча иштейт. Анда атайын тамырлар (уңгулар) жана аларга кошулуучу туруктуу аффикстер бар.
Мисалы, кыргыз тилиндеги кубулуштарды эсперанто тилине төмөнкүдөй моделдештирүүгө болот:
- Үй (domo) - Үйлөр (domoj) - Үйлөрдө (en domoj)
- Жазуу (skribi) - Жазуучу (skribisto) - Жазуучу аял (skribistino)
- Дос (amiko) - Душман (дос эмес) (malamiko)
Бирок бул жерде кыргыз тилинин татаал жөндөмө жана жак мүчөлөрүнүн тутуму эсперантонун жөнөкөйлөтүлгөн грамматикасы менен кагылышат. Эсперанто тилинде болгону эки гана жөндөмө бар: атооч (Nominativo) жана айыптооч (Akuzativo). Калган бардык жөндөмө маанилери (барыш, жатыш, чыгыш, куралдык ж.б.) тиешелүү предлогдордун жардамы менен берилет. Мисалы, "тоодон" — "de la monto", "тоого" — "al la monto", "тоодо" — "sur la monto". Котормочу предлогдордун маанилик нюанстарын так билбесе, кыргыз тилиндеги контекстти бурмалап алышы мүмкүн.
3. Тилдик контекст жана маданий реалийлердин трансформациясы
Ар бир улуттук тил өзүнүн маданиятын, салтын жана дүйнө таанымын чагылдырат. Кыргыз тилинде улуттук колоритти, көчмөн турмушту жана үй-бүлөлүк байланыштарды билдирген көптөгөн сөздөр бар, алар башка тилдерде, анын ичинде эсперантодо да түз эквивалентке ээ эмес. Мындай сөздөрдү которуу теориясында реалийлер деп аташат.
Мисалы, төмөнкү сөздөрдү эсперанто тилине которуу өзгөчө ыкмаларды талап кылат:
- Боз үй — Түз которгондо "griza domo" деп алсак, бул маанини толук ачпайт. Эсперантодо бул түшүнүктү транслитерациялоо (jurt-o) же дескриптивдүү (сыпаттоо) котормо аркылуу "kirgiza felt-loĝejo" (кыргыз кийиз үйү) деп берүү туура болот.
- Кымыз — Бул суусундукту жөн эле "ĉevallakto" (бээнин сүтү) деп которуу жетишсиз. Себеби кымыз — бул ачытылган суусундук. Ошондуктан "kumiso" терминин колдонуп, зарыл учурда түшүндүрмө берүү сунушталат.
- Туугандык мамилелер (байке, ини, эже, сиңди) — Эсперантодо бул сөздөр көбүнчө курактык өзгөчөлүктү көрсөтпөстөн "frato" (бир тууган эркек) же "fratino" (бир тууган аял) деп гана чектелет. Улуу-кичүүнү так көрсөтүү үчүн "pli aĝa frato" (улуу ага) же "pli juna fratino" (кичүү карындаш/сиңди) деген сыяктуу сөз айкаштарын куруу зарыл.
4. Этиш категорияларынын шайкештиги
Кыргыз тили өзүнүн этиштик формаларынын байлыгы менен айырмаланат. Кыймыл-аракеттин мүнөзүн, багытын жана сапатын билдирген татаал этиштер, чактар жана мамилелер абдан көп. Эсперанто тилинде болсо этиш системасы абдан логикалык жана математикалык тактыкта түзүлгөн. Анда болгону үч негизги чак (учур чак -as, өткөн чак -is, келечек чак -os) жана үч шарттуу/каалоо формалары гана бар.
Кыргыз тилиндеги "жаза баштады", "жазып бүттү", "жазып жатат", "жаза койду" сыяктуу аракеттин өнүгүү деңгээлин билдирген формаларды которууда эсперантонун префикстерин жана суффикстерин колдонуу маанилүү ролду ойнойт:
- жаза баштады — ekskribis (ek- префикси аракеттин башталышын билдирет)
- жазып бүттү — finskribis (fin- префикси аракеттин аяктаганын билдирет)
- кайра жазды — reskribis (re- префикси аракеттин кайталанышын билдирет)
Бул каражаттарды туура колдонуу кыргыз тилинин динамикасын сактап калууга мүмкүндүк берет.
5. Котормочулар үчүн практикалык сунуштар
Кыргыз тилинен эсперанто тилине сапаттуу котормо жасоо үчүн төмөнкү эрежелерди жана сунуштарды сактоо зарыл:
- Семантикалык талдоо жүргүзүү: Кыргыз сүйлөмүндөгү ар бир сөздүн түз маанисин гана эмес, анын контексттик маанисин аныктаңыз. Эсперанто тили логикалуу болгондуктан, метафораларды жана идиомаларды түз эмес, алардын түпкү маанисин чечмелөө аркылуу которуу керек.
- Сөз жасоо мүмкүнчүлүктөрүн колдонуу: Эсперанто тилинин сөз жасоо кубатын максималдуу пайдаланыңыз. Жаңы түшүнүктөрдү киргизүүдө улуттук сөздөрдү эсперантонун грамматикалык нормаларына ылайыкташтырыңыз (мисалы, "кыргыз" — "kirgizo", "комуз" — "komuzo").
- Синтаксистик балансты сактоо: Тексттин окумдуулугун камсыз кылуу үчүн сүйлөмдүн узундугун жана структурасын тууралаңыз. Кыргыз тилиндеги узун, бир нече багыныңкы сүйлөмдөрдөн турган конструкцияларды эсперантодо бир нече жөнөкөй сүйлөмгө бөлүү максатка ылайыктуу.
- Интернационалдуулукту эске алуу: Эсперанто эл аралык тил болгондуктан, которулган текст ар кыл маданий чөйрөдөн келген окурмандарга түшүнүктүү болушу шарт. Ушул себептен, өтө тар аймактык диалектилерди же чечмелөөсүз түшүнүү мүмкүн эмес болгон фразеологизмдерди колдонуудан качыңыз.
Кыргыз тилинен эсперанто тилине которуу — бул эки тилдин лингвистикалык потенциалын терең түшүнүүнү требовать кылган чыгармачылык жана илимий процесс. Жогоруда айтылган эрежелерди жана тилдик өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен, котормочулар кыргыз адабиятын, маданиятын жана илимий эмгектерин дүйнөлүк деңгээлде таанытууга чоң салым кошо алышат.