Азыркы ааламдашуу доорунда ар кыл тил топторуна кирген тилдердин ортосундагы түз котормо кызматтарына болгон суроо-талап өсүүдө. Алтай тилдер үй-бүлөсүнүн түрк бутагына кирген кыргыз тили менен Афразия тилдер үй-бүлөсүнүн чад тобуна кирген хауса тилинин ортосундагы котормо процесси өзүнүн татаалдыгы, тилдик өзгөчөлүктөрү жана маданий айырмачылыктары менен айырмаланат. Хауса тили Батыш Африкада, өзгөчө Нигерия, Нигер, Камерун жана Чад сыяктуу өлкөлөрдө 70 миллиондон ашык адам сүйлөгөн эң ири тилдердин бири болуп саналат. Бул макалада кыргыз тилинен хауса тилине сапаттуу которуунун негизги илимий-практикалык негиздери, грамматикалык нюанстар жана котормочулар үчүн маанилүү кеңештер талданат.
Синтаксистик структура жана сүйлөм курулушунун өзгөчөлүктөрү
Кыргыз жана хауса тилдеринин эң негизги айырмачылыгы алардын синтаксистик структурасында жатат. Кыргыз тили — типтүү SOV (Subject-Object-Verb / Ээ-Айкындооч мүчөлөр-Баяндооч) тили. Башкача айтканда, кыргыз тилинде сүйлөмдүн баяндоочу (этиш) дайыма сүйлөмдүн аягында келет. Ал эми хауса тили — SVO (Subject-Verb-Object / Ээ-Баяндооч-Айкындооч мүчөлөр) структурасына баш ийет. Бул котормо процессинде сүйлөмдү толугу менен кайра курууну талап кылат.
Маселен, кыргыз тилиндеги "Мен китепти окудум" деген сүйлөмдү хауса тилине которууда сөздөрдүн тартиби төмөнкүдөй өзгөрөт: "Мен окудум китепти" (Na karanta littafi). Бул жерде "Na" (мен/өткөн чак), "karanta" (окуу), "littafi" (китеп) деген маанини билдирет. Узун жана татаал курма сүйлөмдөрдү которууда кыргыз тилиндеги кыймыл-аракеттин максаты, шарты же убактысы башкы сүйлөмгө чейин айтылса, хауса тилинде алар негизги этиштен кийин жайгашат. Бул өзгөчөлүктү эске албаганда, котормонун мааниси бузулуп, түшүнүксүз болуп калат.
Агглютинацияга каршы Аспект-Прономиналдык система
Кыргыз тили — агглютинативдүү тил. Мында уңгуга ар кандай мүчөлөр (жана сөз өзгөртүүчү, сөз жасоочу аффикстер) ырааттуу түрдө жалганып, жаңы маанини же грамматикалык категорияны түзөт. Мисалы, "китепканачыларыбыздан" деген сөз бир нече морфемага бөлүнөт: китеп + кана + чы + лар + ыбыз + дан. Ар бир кошумчанын өзүнүн так грамматикалык милдети бар.
Ал эми хауса тилинде мындай узун аффикстердин тизмеги жок. Хауса тили флективдүү элементтери бар жана өзгөчө аспект-прономиналдык (жак жана чакты көрсөтүүчү алдын ала этиштик көрсөткүчтөр) системага ээ тил. Хауса тилинде этиш өз алдынча чакты же жакты көрсөтпөйт. Анын ордуна этиштин алдында атайын жак мүчөлөрү (pronoun paradigms) колдонулат, алар ошол эле учурда сүйлөмдүн чагын (учур чак, өткөн чак, келер чак, адат чак ж.б.) аныктайт. Бул тилдик айырмачылык кыргыз тилиндеги этиштин татаал чактарын жана мүчөлөрүн хауса тилиндеги тиешелүү прономиналдык формаларга туура дал келтирүүнү талап кылат.
Грамматикалык жыныс (Род) категориясынын маанилүүлүгү
Кыргыз тилинде грамматикалык род категориясы такыр жок. Жада калса "ал" ат атоочу эркекке да, аялга да, жансыз нерсеге да бирдей колдонулат. Хауса тилинде болсо грамматикалык жыныс (эркек жана аял роду) абдан маанилүү ролду ойнойт. Бул категория жекелик түрдөгү бардык зат атоочторго тиешелүү.
- Хауса тилиндеги эркек родундагы зат атоочтор (мисалы, "жакшы киши" — mutum nagari).
- Аял родундагы зат атоочтор (мисалы, "жакшы аял" — mace tagari).
Сын атоочтор, ат атоочтор жана этиштин айрым формалары зат атоочтун жынысына жараша өзгөрөт. Кыргыз тилинен хауса тилине которууда текстте сөз болуп жаткан субъекттин жынысын контекст аркылуу аныктап алуу өтө маанилүү. Эгерде контекст туура талданбаса, хауса тилиндеги текстте грамматикалык каталар кетип, сүйлөмдүн түзүлүшү бузулат.
Тондук өзгөчөлүктөр жана алардын жазуудагы чагылдырылышы
Хауса тили — тондук тил болуп саналат. Анда негизги үч тон бар: бийик, төмөн жана төмөндөөчү тон. Тон сөздүн маанисин толугу менен өзгөртө алат. Мисалы, "fada" сөзү бийик тон менен айтылса "уруш/согуш", ал эми төмөн тон менен айтылса "падышанын сарайы" же "айтуу" деген маанини билдириши мүмкүн. Стандарттык латын арибиндеги (Boko) күнүмдүк хауса жазуусунда тондор белгиленбейт. Бирок академиялык, сөздүк же окуу материалдарында атайын белгилер колдонулат. Котормочу хауса тилиндеги сөздөрдүн маанисин контекстке жараша гана так ажырата алышы керек.
Маданий локалдаштыруу жана диний маданияттын байланышы
Кыргыз жана хауса элдеринин маданияты географиялык жактан алыс жайгашканы менен, аларды Ислам динидин маданий баалуулуктары жакындатып турат. Бул эки тилде тең араб тилинен кирген сөздөрдүн (лексикалык карыздардын) көп болушуна шарт түзгөн. Мисалы, кыргыз тилиндеги "китеп", "илим", "адеп", "тарых", "саат" сыяктуу сөздөр хауса тилинде да ушуга окшош угулат жана колдонулат (littafi, ilimi, ladabi, tarihi, sa'a).
Ошентсе да, эки маданияттын өзгөчө улуттук кубулуштарын (реалияларын) которуу оңой эмес. Кыргыздын көчмөн турмушуна тиешелүү "боз үй", "кымыз", "жайлоо" же "төр" сыяктуу сөздөрүн хауса тилине которууда түшүндүрмө котормону же маданий эквиваленттерди издөө ыкмасын колдонуу зарыл. Ошондой жекече Батыш Африканын жана Сахел аймагынын өзгөчөлүктөрүн чагылдырган хауса тилиндеги сөздөрдү кыргыз тилине туура жеткирүү кылдаттыкты талап кылат.
Котормочулар үчүн практикалык кеңештер
Кыргыз тилинен хауса тилине которууда жогорку сапатка жетүү үчүн төмөнкү эрежелерди сактоо сунушталат:
- Контексттик талдоо жүргүзүү: Грамматикалык жынысты жана сан категорияларын туура тандоо үчүн сүйлөмдүн мазмунуна терең маани бериңиз.
- Орточу тилдерди кылдат колдонуу: Кыргыз-хауса түз сөздүктөрү аз болгондуктан, көбүнчө англис же орус тилдери орточу (медиатор) тил катары кызмат кылат. Бул учурда тилдердин ортосундагы түз эмес котормодон улам маанинин бурмаланып кетпешин көзөмөлдөңүз.
- Маданий адаптацияга көңүл буруу: Эки элдин тең диний жана маданий терминологиясынын өзгөчөлүктөрүн эске алып, идиомаларды сөзмө-сөз эмес, маанисине карап локалдаштырыңыз.
- Тил алып жүрүүчүлөрдүн жардамы: Даяр болгон хауса тилиндеги текстти сөзсүз түрдө ошол тилде сүйлөгөн эне тилдүү редакторлорго текшертиңиз. Бул стилистикалык жана тондук каталарды болтурбоого кепилдик берет.