കിർഗിസ് ലേക്ക് ന്യഞ്ജ വിവർത്തനം ചെയ്യുക - സൗജന്യ ഓൺലൈൻ വിവർത്തകനും ശരിയായ വ്യാകരണവും | ഫ്രാങ്കോ വിവർത്തനം

Тилдер аралык котормо — бул тек гана сөздөрдү алмаштыруу процесси эмес, бул эки башка дүйнө таанымды, маданиятты жана грамматикалык системаларды бири-бирине айкалыштыруу өнөрү. Борбордук Азиядагы кыргыздар сүйлөгөн кыргыз тили менен Түштүк-Чыгыш Африкадагы (Малави, Замбия, Мозамбик) чичева (ньянжа) тилинин ортосундагы котормо өзгөчө илимий жана практикалык кызыгууну туудурат. Бул эки тил таптакыр башка тил үй-бүлөлөрүнө кирет: кыргыз тили түрк тилдеринин кыпчак тобуна кирсе, чичева тили нигер-конго тилдеринин банту тобуна таандык. Бул макалада кыргыз тилинен чичева тилине сапаттуу которуунун синтаксистик, морфологиялык жана маданий өзгөчөлүктөрү деталдуу каралат.

1. Синтаксистик трансформация: СОЭ жана СЭО структураларынын кагылышуусу

Кыргыз тилинин синтаксиси агглютинативдик тилдерге мүнөздүү болгон Субъект-Объект-Этиш (СОЭ) схемасына негизделген. Бул системада этиш (баяндооч) дайыма сүйлөмдүн аягында келет, ал эми аныктоочтор аныкталуучу сөздүн алдында жайгашат. Ал эми чичева тили Субъект-Этиш-Объект (СЭО) түзүлүшүнө ээ. Мындай түзүлүш кыргыз тилинен которгондо сүйлөмдүн түзүлүшүн толугу менен өзгөртүүнү талап кылат.

Мисалы, кыргыз тилиндеги "Мен атама кат жаздым" деген сүйлөмдү чичева тилине которууда синтаксистик орундарды алмаштыруу зарыл. Чичева тилинде бул сүйлөм "Ndalembera tatate kalata" (сөзмө-сөз: "Мен жаздым атама кат") деп түзүлөт. Мында котормочу кыргыз тилиндеги этиштин сүйлөм соңундагы ордун чичева тилиндеги борбордук орунга жылдырып, маанилик байланыштарды туура түзүшү керек. Бул өзгөчө узун, татаал сүйлөмдөрдү же расмий документтерди которууда чоң кыйынчылыктарды жаратат, себеби кыргыз тилиндеги кыймыл-аракеттин жыйынтыгын билдирген этиш сүйлөмдүн аягына чейин белгисиз бойдон калат, ал эми чичева тилинде ал дароо башында айтылууга тийиш.

2. Чичева тилиндеги зат атоочтордун класстар системасы жана кыргыз тилиндеги жөндөмөлөр

Чичева тилинин эң татаал жана маанилүү өзгөчөлүгү — бул зат атоочтордун класстар системасы (Noun Class System). Бул тилде зат атоочтор 18ге чейинки ар кандай класстарга бөлүнөт (адамдар, жаныбарлар, буюмдар, куралдар, абстракттуу түшүнүктөр ж.б. боюнча). Ар бир класс өзүнүн префиксине ээ жана сүйлөмдөгү башка сөздөр (сын атоочтор, этиштер, ат атоочтор) ушул класс менен макулдашылышы (concord) шарт.

Кыргыз тилинде мындай класстар системасы жок, бирок зат атоочтун жөндөмө мүчөлөрү (атооч, илик, барыш, табыш, жатыш, чыгыш) абдан өнүккөн. Кыргыз тилинен чичева тилине которууда кыргыз тилиндеги жөндөмө маанилерин чичева тилиндеги предлогдор же этишке кошулуучу атайын префикстер/инфикстер аркылуу берүүгө туура келет. Мисалы:

• Барыш жөндөмөсү (-га): Чичева тилинде көбүнчө багыттоочу предлогдор же этиштин аппликативдик формалары (кыймыл-аракеттин кимдир бирөө үчүн жасалганын билдирген этиш формасы) аркылуу берилет.
• Жатыш жөндөмөсү (-да): Кыймыл-аракеттин ордун көрсөтүү үчүн чичева тилиндеги "па" (pa), "ку" (ku), "му" (mu) сыяктуу локативдик класстар колдонулат.
• Чыгыш жөндөмөсү (-дан): Башталгыч чекитти көрсөтүүчү предлогдор менен алмаштырылат.

Котормочу кыргыз тилиндеги ар бир жөндөмөнүн синтаксистик милдетин туура аныктап, аны чичева тилиндеги тиешелүү зат атооч классынын конкордуна жана предлогуна шайкеш келтириши абзел.

3. Морфологиялык айырмачылыктар: Суффикстерге каршы префикстер

Кыргыз тили агглютинативдик тил катары сөздүн уңгусуна суффикстердин ырааттуу жалганышы аркылуу жаңы маанилерди түзөт. Мисалы, "жаз-ды-м" (жаз - уңгу, -ды - өткөн чак, -м - жак мүчө). Ал эми чичева тили негизинен префикстерди колдонот. Мында этиштин формасы субъекттин классын, чакты, объектти жана башка грамматикалык категорияларды билдирген префикстердин тизмегинен куралат.

Мисалы, чичева тилиндеги "ndinawawona" сөзү төмөнкүдөй талданат:

• "ndi-" — биринчи жак, жекелик сан (мен);
• "-na-" — өткөн чактын көрсөткүчү;
• "-wa-" — объекттик инфикс (аларды, адамдар классы);
• "-wona" — этиштин уңгусу (көрүү).

Демек, кыргыз тилиндеги "Мен аларды көрдүм" деген сүйлөм чичева тилинде бир гана татаал структуралуу этиш сөз менен берилиши мүмкүн. Бул морфологиялык өзгөчөлүк котормочудан кыргыз тилиндеги сүйлөм мүчөлөрүн чичева тилиндеги бир сөздүн ичине туура "жайгаштыруу" жөндөмүн требовать этет. Эгер объектти же чакты көрсөтүүчү префикс туура эмес тандалса, сүйлөмдүн мааниси толугу менен бузулат.

4. Лексикалык жана маданий адаптация: Орто Азия менен Түштүк Африканын кесилиши

Эң чоң котормочулук кыйынчылыктардын бири — бул эквивалентсиз лексиканы (маданий реалдуулуктарды) которуу. Кыргыз маданияты көчмөн турмушка, мал чарбачылыгына, тоолуу аймактардын жашоосуна байланыштуу болсо, чичева маданияты отурукташкан дыйканчылыкка, Малави көлүнүн айланасындагы балыкчылыкка жана тропикалык климатка негизделген.

Кыргыз тилиндеги төмөнкү сөздөрдү чичева тилине которууда өзгөчө стратегиялар керек:

• Боз үй: Бул түшүнүк Малавиде жок. Котормодо аны "nyumba yozungulira yaubweya" (тегерек кийиз үй) деп түшүндүрмө котормо аркылуу же транслитерация жасап, шилтемеде түшүндүрүү аркылуу берүүгө болот.
• Кымыз: Чичева тилинде ачытылган бээнин сүтүн билдирген түз сөз жок. Аны "mkaka wa hatchi wothira" же сүттөн жасалган салттуу суусундук катары түшүндүрүү зарыл.
• Жайлоо: Малавинин ландшафтында тоолуу жайыттар бар (мисалы, Зомба же Муланье платолору), бирок кыргыз жайлоосунун маданий маанисин берүү үчүн "maudzu akumapiri" (тоолуу аймактагы жашыл отундар) деген сөз айкашы колдонулат.

Ошол эле учурда, чичева тилиндеги "nsima" (жүгөрү унунан жасалган негизги тамак) же "gule wamkulu" (салттуу жашыруун бий коомчулугу) сыяктуу түшүнүктөрдү кыргыз тилине которууда да ушундай эле локалдаштыруу ыкмаларын колдонуу талап кылынат. Бул учурларда котормонун дескриптивдик (түшүндүрмө) усулу эң натыйжалуу болуп саналат.

5. Сапаттуу котормо үчүн маанилүү кеңештер

Кыргыз тилинен чичева тилине которууда жогорку сапатты камсыз кылуу үчүн котормочу төмөнкү эрежелерди сакташы керек:

1. Сөзмө-сөз которуудан качуу: Синтаксистик түзүлүштөр таптакыр башкача болгондуктан, сүйлөмдүн маанилик блокторун бөлүп алып, аларды чичева тилинин СЭО структурасына ылайыктап кайра куруу зарыл.
2. Зат атооч класстарынын макулдашуусун текшерүү: Чичева тилинде жазып жатканда, ар бир тандалган зат атоочтун префикси этиштин префикстери жана сын атоочтор менен грамматикалык жактан толук дал келишин камсыз кылуу керек.
3. Маданий контекстти эске алуу: Котормонун максаттуу аудиториясы Түштүк Африканын тургундары экенин унутпай, Борбордук Азиянын уникалуу реалдуулуктарын түшүнүктүү тил менен чечмелөө зарыл.
4. Глоссарий түзүү: Эки тилдин ортосундагы түз сөздүктөр дээрлик жокко эсе болгондуктан, котормочу өз алдынча терминдик жана маданий эквиваленттердин базасын (глоссарий) алдын ала иштеп чыгышы керек.

Кыргыз жана чичева тилдеринин ортосундагы котормо — бул лингвистикалык гана эмес, континенттер аралык маданий көпүрө болуп саналат. Тилдердин бул өзгөчөлүктөрүн терең билүү котормонун сапатын жогорулатып, маалыматтын так жана бурмаланбай жетишине шарт түзөт.