Мэдээллийн технологи, даяаршлын өнөө үед дэлхийн өнцөг булан бүрийн хэлнүүд хоорондоо холбогдож, орчуулгын салбар улам бүр нарийсан хөгжсөөр байна. Үүний нэг сонирхолтой бөгөөд ховор тохиох чиглэл бол Монгол хэлнээс Исланд хэл рүү хөрвүүлэх үйл явц юм. Төв Азийн нүүдэлчин соёл, Алтай язгуурын хэлний бүтэцтэй Монгол хэл болон Хойд Европын арлын орон, Энэтхэг-Европ язгуурын эртний Германы салбарт хамаарах Исланд хэлний хооронд орчуулга хийх нь хэл шинжлэлийн хувьд асар их ур чадвар, гүн гүнзгий мэдлэг шаарддаг нарийн ажил юм. Энэхүү нийтлэлээр Монгол-Исланд орчуулгын явцад тулгардаг гол бэрхшээлүүд, тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замууд болон мэргэжлийн орчуулагчдад зориулсан практик зөвлөмжүүдийг дэлгэрэнгүй авч үзэх болно.
Хэлний бүтцийн ялгаа: SOV-оос SVO руу шилжих нь
Монгол болон Исланд хэлнүүд нь өгүүлбэр зүйн бүтцийн хувьд эрс тэс ялгаатай. Монгол хэл нь өгүүлбэрийн эцэст үйл үг нь ордог (Субъект + Объект + Үйл үг буюу SOV) бүтэцтэй бол Исланд хэл нь Субъект + Үйл үг + Объект (SVO) гэсэн дарааллыг баримталдаг. Энэхүү бүтцийн ялгаа нь орчуулга хийх явцад үг бүрчлэн орчуулах боломжийг шууд хаадаг бөгөөд орчуулагчаас өгүүлбэрийг бүхэлд нь сэтгэхүйгээрээ дахин зохион байгуулахыг шаарддаг. Монгол хэлний нөхцөлт үйл үгс, туслах үйл үгсийн гүйцэтгэх үүрэг нь өгүүлбэрийн төгсгөлд хуримтлагддаг бол Исланд хэлэнд өгүүлбэрийн гол цөм болох үйл үг нь субъект хэсгийнхээ шууд ард ордог тул орчуулагч эх өгүүлбэрийг уншиж дуустал хүлээж байж санааг нь бүрэн гүйцэд ойлгож, дараа нь Исланд хэлний бүтцэд оруулах шаардлагатай болдог.
Жишээлбэл, Монгол хэлний "Би ном уншиж байна" гэсэн өгүүлбэрийг Исланд хэл рүү буулгахдаа "Би" (Ég) + "уншиж байна" (les) + "ном" (bók) гэсэн дарааллаар "Ég les bók" болгон өөрчлөх шаардлагатай. Энгийн өгүүлбэрт үүнийг хийхэд хялбар боловч олон хамааралтай гишүүн өгүүлбэр, нөхцөлт үйл үгс орсон нийлмэл өгүүлбэрийг хөрвүүлэхэд утгын алдагдал гаргахгүйгээр өгүүлбэрийн бүтцийг эвдэж шинээр угсрах нь маш том сорилт болдог.
Нэр үгийн тийн ялгал болон хүйсийн ангилал
Исланд хэл нь Энэтхэг-Европ язгуурын эртний хэлнүүдийн нэгэн адил нэр үгийн баялаг хувиралтай. Тус хэлэнд нэр үг нь эрэгтэй (karlkyn), эмэгтэй (kvenkyn), саармаг (hvorugkyn) гэсэн гурван хүйсэнд хуваагдах бөгөөд нэрлэх (nefnifall), заах (þolfall), өгөх орших (þágufall), харьяалах (eignarfall) гэсэн дөрвөн тийн ялгалаар хувирна. Үүнээс гадна тухайн нэр үг нь тодорхой (ákveðinn) эсвэл тодорхой бус (óákveðinn) байгаагаас хамаарч төгсгөл нь өөрчлөгддөг. Энэ нь Исланд хэлний нэр үг тус бүр дор хаяж 16 өөр хэлбэрээр хувирах боломжтой гэсэн үг юм.
Монгол хэлэнд хүйсийн ангилал байдаггүй бөгөөд тийн ялгал нь залгамал шинж чанартай (8 тийн ялгалтай). Орчуулга хийхдээ Монгол хэлний тийн ялгалын нөхцөлүүдийг Исланд хэлний тохирох тийн ялгал болон угтвар үгүүдтэй (prepositions) уялдуулах шаардлагатай болдог. Жишээлбэл, Монгол хэлний гарал үүслийн эсвэл зүглэхийн тийн ялгалыг Исланд хэлний "frá" (аас/оос), "til" (руу/рүү) зэрэг угтвар үгүүдтэй хослуулан, дараах нэр үгийг нь тохирох тийн ялгалаар хувиргаж бичдэг байна. Мөн Монгол хэлний харьяалахын тийн ялгал нь Исланд хэлний "eignarfall" тийн ялгалаар илэрхийлэгдэх боловч хэллэг, нэр үгийн хүйсийг нарийн тооцоолохгүй бол өгүүлбэр зүйн бүдүүлэг алдаа болох аюултай.
Үйл үгийн цаг хугацаа ба хувирал
Исланд хэлний үйл үг нь эзэн бие (1-р, 2-р, 3-р бие) болон тооноос (ганц, олон) хамаарч маш нарийн хувирдаг. Мөн үйл үг нь одоо ба өнгөрсөн цагт хувирахаас гадна, Исланд хэлэнд ирээдүй цагийг илэрхийлэх тусгай туслах үйл үгүүд (жишээ нь, "munu") ашиглагддаг. Түүнчлэн, хүсэх, нөхцөлт, тушаах зэрэг төлөвүүд (moods) нь үйл үгэнд тусгай хувирал үүсгэдэг.
Монгол хэлний хувьд үйл үг нь эзэн биеэр хувирдаггүй боловч цаг хугацаа болон байдлыг (aspect) илэрхийлэх нөхцөлүүд нь маш олон янз байдаг. Орчуулагч Монгол хэлний үйл үгийн олон талт байдал, тухайлбал үйлдэл дуусаагүй байгааг илтгэх нөхцөлүүдийг Исланд хэлний үйл үгийн цаг болон туслах үйл үгээр оновчтой илэрхийлэх шаардлагатай. Эс бөгөөс өгүүлбэрийн утга санаа дутуу эсвэл хэт албархуу болж өөрчлөгдөх эрсдэлтэй.
Соёлын ялгаа ба хэлц үгсийг нутагшуулах нь
Хэл бол тухайн үндэстний соёл, түүх, сэтгэлгээний толь байдаг. Монгол хэлний үгсийн сан нь нүүдэлчин ахуй, мал аж ахуй, байгаль дэлхий, цаг агаартай нягт холбоотой байдаг бол Исланд хэл нь далай, загас агнуур, галт уул, мөсөн гол болон эртний викингийн домог түүхтэй салшгүй холбоотой.
- Мал аж ахуйн нэршил: Монгол хэлний малын нас, зүс, хүйс заасан нарийн нэршлийг (жишээ нь: шүдлэн, хязаалан, зээрд гэх мэт) Исланд хэл рүү шууд орчуулах боломжгүй бөгөөд тайлбарлах эсвэл хамгийн ойр ерөнхий утгатай үгээр хөрвүүлнэ.
- Байгалийн үзэгдэл: Исланд хэлэнд цас, мөс, салхины маш олон өвөрмөц нэршил байдаг шиг Монгол хэлэнд говь, хээр тал, зуд зэрэг нэршил бий. Эдгээрийг орчуулахдаа контекстэд тохируулан дүйцүүлэх урлагийг ашиглана.
- Хэлц үг ба зүйр цэцэн үг: "Тэмээн дээр ямааны зүс" гэх мэт Монгол хэлц үгийг Исланд хэл рүү үгчлэн буулгавал утгагүй болно. Иймд Исланд соёлд байдаг ижил утга санаа бүхий далайн эсвэл байгалийн сэдэвтэй хэлцийг хайж олох хэрэгтэй.
Монгол хэлнээс Исланд хэл рүү хөрвүүлэхэд анхаарах практик зөвлөмжүүд
Орчуулгын чанарыг өндөр түвшинд байлгаж, уншигчдад ойлгомжтой, байгалийн мэт сэтгэгдэл төрүүлэхийн тулд дараах дүрмийг баримтлах нь зүйтэй:
- Исланд хэлний цэвэр байдлын бодлогыг хүндэтгэх (Linguistic Purism): Исландчууд гадны зээлмэл үгийг шууд хэрэглэхээс татгалзаж, өөрсдийн эртний язгуур үгэнд тулгуурлан шинэ нэр томьёо үүсгэдэг (жишээ нь: компьютер гэхийг "tölva" буюу тооны мэргэч гэсэн үгнээс үүсгэсэн). Тиймээс шинжлэх ухаан, технологийн сэдэвтэй материалыг орчуулахдаа Исланд хэлний албан ёсны толь бичиг болон нэр томьёоны санг сайтар шалгах шаардлагатай.
- Угтвар үгийн зөв хэрэглээг хянах: Исланд хэлний угтвар үг бүр өөрийн гэсэн тийн ялгалыг удирддаг. Жишээлбэл, зарим угтвар үг зөвхөн заах тийн ялгалтай, зарим нь өгөх орших тийн ялгалтай хэрэглэгддэг. Үүнийг алдалгүй оновчтой сонгох нь зөв бичих дүрмийн үндэс юм.
- Исланд хэлний тусгай тэмдэгтүүдийг зөв ашиглах: Исланд цагаан толгойн өвөрмөц үсгүүд болох "Þ" (thorn), "Ð" (eth), "Æ", "Ö" зэрэг тэмдэгтүүдийг бичихдээ алдаа гаргахаас сэргийлж, хяналтын програмуудыг тогтмол ашиглаж хэвших хэрэгтэй.
- Мэргэжлийн редактор, хэлний мэргэжилтэнтэй хамтрах: Монгол болон Исланд хэлний аль алиныг нь төгс эзэмшсэн хүн ховор тул эх орчуулгыг бэлэн болгосны дараа Исланд хэлийг эх хэл шигээ эзэмшсэн редактороор хянуулах нь орчуулгын чанарыг баталгаажуулах хамгийн шилдэг арга юм.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, Монгол хэлнээс Исланд хэл рүү орчуулга хийх нь зөвхөн үгсийг хооронд нь солих ажил биш, харин хоёр өөр ертөнц, соёл, түүхийг холбосон гүүр юм. Хэлний зүй тогтол, дүрмийн онцлогийг гүнзгий судалж, соёлын контекстийг зөв мэдэрснээр орчуулагч хүн чанартай, уншууртай бүтээлийг туурвих боломжтой болно.