Häzirki wagtda dünýä medeniýetleriniň we dilleriniň arasyndaky gatnaşyklar barha güýçlenýär. Bu bolsa öz gezeginde seýrek duş gelýän dil jübütleriniň, meselem, türkmen dilinden bask diline terjime etmegiň ähmiýetini we zerurlygyny ýüze çykarýar. Türkmen dili Oguz toparyna degişli bolup, esasan Türkmenistanda we onuň töweregindäki ýurtlarda gürlenilse, bask dili (Euskara) bolsa hiç bir dil maşgalasyna degişli bolmadyk, Ýewropanyň iň gadymy we syrly izolirlenen dillerinden biridir. Bu iki diliň arasyndaky terjime prosesi diňe bir sözleri çalşyrmak däl-de, eýsem gurluş, grammatika we medeni aýratynlyklary göz öňünde tutýan çylşyrymly intellektual zähmetdir.
Agglýutinatiw Gurluşyň Meňzeşlikleri we Tapawutlary
Ilki bilen, hem türkmen diliniň, hem-de bask diliniň agglýutinatiw (goşulmaly) diller gurluşyna degişlidigini bellemek gerek. Iki dilde-de sözleriň yzyna goşulýan goşulmalar (suffiksler) arkaly täze manylar we grammatik gatnaşyklar döredilýär. Şonuň üçin hem, söz ýasalyş prosesiniň mantygy we sözüň düýbüne dürli goşulmalaryň yzygiderli sepleşmegi terjimeçilere belli bir derejede tanyş görünip biler. Emma bu ýerde meňzeşlik tamamlanýar we uly tapawutlar başlanýar.
Türkmen dilinde goşulmalar çekimli sesleriň sazlaşygyna (singarmonizme) tabyn bolup, dymyk we açyk sesleriň yzygiderliligini saklaýar. Bask dilinde bolsa beýle çekimli sazlaşygy ýokdur. Mundan başga-da, bask dilinde goşulmalar käwagt sözüň öňünden ýa-da içine hem goşulyp bilýär, aýratyn-da işlik formalarynda. Terjimeçi türkmen dilindäki uzyn we goşulmaly bir sözi bask diline geçirende, degişli goşulmalaryň we sözleriň dogry utgaşmasyny tapmak üçin bask diliniň çylşyrymly yzky goşulmalar ulgamyny doly özleşdirmelidir.
Ergatiwlik we Nominatiwlik: Sintaktik Gapma-garşylyklar
Iki diliň arasyndaky iň uly grammatik tapawutlaryň biri sintaktik gurluşda ýüze çykýar. Türkmen dili nominatiw-akkuzatiw dil gurluşyna degişlidir. Bu ulgamda geçişli we geçişsiz işlikleriň subýekti birmeňzeş ýagdaýda (baş düşümde) bolup, diňe göni doldurjy aýratyn düşüm goşulmasyny (-y/-i) alýar. Bask dili bolsa ergatiw-absolutiw dildir. Bu bolsa terjimeçiden düýbünden başgaça pikirlenmegi talap edýär.
Bask dilinde geçişsiz işligiň subýekti we geçişli işligiň obýekti (göni doldurjysy) absolutiw düşümde (adaty ýagdaýda, goşulmasyz) bolýar. Ýöne geçişli işligiň subýekti aýratyn ergatiw düşüminde bolup, onuň yzyna "-k" goşulmasy goşulýar. Mysal üçin, türkmen dilindäki "Oglan gitdi" we "Oglan kitaby okady" sözlemlerindäki "oglan" sözi bask diline terjime edilende birinji ýagdaýda "mutila" (absolutiw), ikinji ýagdaýda bolsa "mutilak" (ergatiw) görnüşinde ýazylmalydyr. Bu tapawudy gözden salmak bask dilinde düýbünden düşnüksiz ýa-da ýalňyş sözlemleriň emele gelmegine sebäp bolýar.
Işlikleriň Düzülişi we Köpşahsylylyk (Polipersonallyk)
Bask diliniň işlik ulgamy dünýädäki iň çylşyrymly ulgamlaryň biri hasaplanýar. Köp dillerde işlik diňe hereketi edýän şahsa (subýekte) görä üýtgeýän bolsa, bask diliniň işligi şol bir wagtyň özünde subýekt, göni doldurjy (obýekt) we gytaklaýyn doldurjy bilen ylalaşyklylykda üýtgeýär. Bu häsiýete polipersonallyk (köpşahsylylyk) diýilýär. Türkmen dilinde bolsa işlik diňe subýekt bilen şahsa we sana görä ylalaşýar.
Şonuň üçin hem, türkmen dilindäki "Men saňa ony berdim" diýen ýaly ýönekeýje sözlem bask diline geçirilende, ulanjak kömekçi işligiňiz şol bir wagtda "men" (subýekt), "saňa" (gytaklaýyn doldurjy) we "ony" (göni doldurjy) şahslaryny özünde jemlemeli bolýar. Terjimeçi her bir işligiň we onuň kömekçi bölekleriniň grammatik taýdan dogry saýlanmagyna aýratyn üns bermelidir. Bu aýratynlyk terjime prosesini örän kynlaşdyrýar we uly tejribe talap edýär.
Medeni we Leksiki Tapawutlar: Sözlük Baýlygynyň Uýgunlaşdyrylmagy
Terjime diňe bir grammatik we sintaktik amallardan ybarat däl, eýsem iki medeniýetiň arasyndaky köprüdir. Türkmen dili asyrlar boýy Orta Aziýanyň medeni, taryhy we yslam gurşawynda ösüp gelen bolsa, bask dili Pireneý ýarym adasynyň we Ýewropanyň günbatar medeniýetiniň, şeýle hem hristiançylyk däpleriniň täsirinde emele gelipdir. Leksiki derejede bu tapawutlar has hem aýdyň görünýär.
Türkmen dilindäki milli tagamlar, geýim-geçikler, taryhy adalgalar we maşgala gatnaşyklaryna degişli sözler bask diline terjime edilende gönüden-göni ekwiwalentini tapmak kyn bolýar. Meselem, "dograma", "telpek" ýa-da "gelneje" ýaly sözleri bask dilindäki okyja düşündirmek üçin düşündirişli terjime ýa-da kontekstual uýgunlaşdyrma usullaryndan peýdalanmak zerurdyr. Şonuň ýaly-da, basklaryň ýerli däp-dessurlary, awtonom durmuşy we özboluşly medeni düşünjeleri hem türkmen okyjysyna ýetirilende düşündirişli goşmaçalary talap edip biler.
Terjimeçiler üçin Peýdaly Maslahatlar we Gözükdirmeler
Türkmen dilinden bask diline ýokary hilli terjime etmek üçin aşakdaky esasy düzgünleri we maslahatlary berjaý etmek maslahat berilýär:
- Sintaktik deslapky derňew: Terjime etmezden öň, türkmen sözlemindäki subýektiň we doldurjylaryň işlik bilen baglanyşygyny anyklaň. Bask dilinde ergatiw we absolutiw düşümleriň dogry ulanylmagy sözlemiň manysyny dogry ýetirmegiň ilkinji şertidir.
- Köpşahsyly işlikler bilen işlemek: Bask dilindäki işlikleriň kömekçi formalaryny (nor-nork, nor-nori-nork we ş.m.) doly we dogry öwrenip, olaryň şahsa görä üýtgemegini yzygiderli gözegçilikde saklaň.
- Medeni lokallaşdyrma: Milli sözleri we frazeologizmleri gönüden-göni terjime etmän, manysyna görä we okajynyň medeni aňyna laýyk geljek görnüşde uýgunlaşdyryň.
- Goşa gözegçilik we redaktirleme: Terjime edilen tekstleri, mümkin bolsa, bask diliniň ýerli gepläjisine ýa-da bu dilde ýokary derejede bilimli hünärmene barladyň. Bu bolsa ownuk stilistik we grammatik ýalňyşlaryň öňüni almaga kömek eder.
Netijede, türkmen we bask dilleriniň arasyndaky terjime çylşyrymly, emma örän gyzykly we möhüm ugurdyr. Iki diliň hem agglýutinatiw häsiýetini, ýöne sintaktik we grammatik taýdan düýbünden başgaça gurlandygyny bilmek we medeni aýratynlyklary göz öňünde tutmak ýokary hilli, dogry we düşnükli terjimäni kepillendirýär.