די איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף שפּאַניש פֿאָדערט אַ טיפֿן פֿאַרשטאַנד פֿון צוויי גאָר פֿאַרשידענע שפּראַכלעכע און קולטורעלע סיסטעמען. ייִדיש, ווי אַ גערמאַנישע שפּראַך וואָס האָט זיך ענטוויקלט אין די ייִדישע קהילות פֿון מזרח-אייראָפּע, פֿאַרמאָגט אַן אייגנאַרטיקע שפּראַך-געוועב וואָס באַשטייט פֿון גערמאַנישע, העברעיִש-אַראַמישע (לשון-קודש) און סלאַווישע עלעמענטן. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז שפּאַניש אַ ראָמאַנישע שפּראַך וואָס ווערט גערעדט פֿון הונדערטער מיליאָנען מענטשן איבער דער וועלט, מיט אירע אייגענע גראַמאַטיקאַלישע כללים, רעגיאָנאַלע דיאַלעקטן און היסטאָרישע ירושה. די אַרבעט פֿון אַן איבערזעצער וואָס פֿאַרבינדט די צוויי וועלטן איז נישט בלויז קאָנווערטירן ווערטער פֿון איין שפּראַך צו דער אַנדערער, נאָר בויען אַ קולטורעלע בריק וואָס דערמעגלעכט דעם אָריגינעלן געדאַנק צו לעבן און רעזאָנירן אין אַ נײַעם קאָנטעקסט.
דער העברעיִש-אַראַמישער קאָמפּאָנענט און זײַן לאָקאַליזאַציע
איינער פֿון די מערסט קאָמפּליצירטע אַספּעקטן פֿון דער ייִדישער שפּראַך איז דער אַזוי-גערופֿענער לשון-קודש קאָמפּאָנענט. ייִדישע שרײַבער נוצן אָפֿט מאָל העברעיִשע און אַראַמישע ווערטער כּדי אויסצודריקן רעליגיעזע, פֿילאָסאָפֿישע און קהילה-געבונדענע קאָנצעפּטן. ווערטער ווי „צדקה‟, „שלום-בית‟, „נשמה‟, אָדער „גשמיות‟ טראָגן מיט זיך ספּעציפֿישע אַסאָציאַציעס וואָס עקסיסטירן נישט אין דער שפּאַנישער קולטור. ווען מען זעצט איבער אַזעלכע ווערטער אויף שפּאַניש, מוז דער איבערזעצער קלוג אָפּשאַצן דעם קאָנטעקסט. צום בײַשפּיל, קען דאָס וואָרט „צדקה‟ איבערגעזעצט ווערן ווי „caridad‟ (צדקה/ליבע) אָדער „justicia social‟ (סאָציאַלע גערעכטיקייט), אָבער קיין איינס פֿון די דאָזיקע ווערטער גיט נישט איבער דעם פֿולן רעליגיעזן און קולטורעלן באַדײַט פֿונעם אָריגינעלן ייִדישן באַגריף. אין אַזעלכע פֿאַלן, מוז מען ניצן אַרומשרײַבונגען אָדער צוגעבן אַ קליינע דערקלערונג פֿאַרן שפּאַנישן לייענער כּדי צו פֿאַרמײַדן מיספֿאַרשטענדנישן.
די גראַמאַטיקאַלישע סטרוקטורן און סינטאַקס-אונטערשיידן
פֿון אַ גראַמאַטיקאַלישן קוקווינקל זענען ייִדיש און שפּאַניש גאָר ווײַט איינע פֿון דער אַנדערער. ייִדיש גייט נאָך דעם גערמאַנישן סינטאַקס-סטיל, ספּעציעל מיט דעם כלל פֿון דער צווייטער פּאָזיציע פֿונעם ווערב (V2) אין הויפּט-זאַצן. דאָס מיינט אַז דאָס קאָניוגירטע ווערב קומט שטענדיק אין צווייטן אָרט, אַפֿילו אויב דער זאַץ הייבט זיך אָן מיט אַן אַדווערב אָדער אַן אַנדערן פֿראַזע. שפּאַניש, פֿון דער אַנדערער זײַט, ניצט מערסטנס דעם SVO (סוביעקט-ווערב-אָביעקט) סדר, אָבער זי איז מער פֿלעקסיביל אין געוויסע פּאָעטישע אָדער עמפֿאַטישע קאָנטעקסטן.
בײַם איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף שפּאַניש, דאַרף דער איבערזעצער אויך זײַן זייער פֿאָרזיכטיק מיט די צייט-פֿאָרמען פֿונעם ווערב. ייִדיש פֿאַרמאָגט נישט קיין אימפּערפֿעקט (past continuous) אָדער סובדזשונקטיוו (subjuntivo) אין דעם זעלבן אופן ווי שפּאַניש. די שפּאַנישע שפּראַך האָט אַ גאָר רײַכע און קאָמפּליצירטע מאָדאַליטעט-סיסטעם פֿאַרן אויסדריקן ווילן, צווייפֿל אָדער היפּאָטעטישע מצבים. דער איבערזעצער מוז גוט פֿאַרשטיין די כּוונה פֿונעם ייִדישן מחבר כּדי צו קלײַבן די ריכטיקע שפּאַנישע ווערב-פֿאָרם, ספּעציעל ווען עס קומט צו די פֿאַרשידענע שפּאַנישע פֿאַרגאַנגענהייט-צייטן ווי „pretérito indefinido‟ און „pretérito imperfecto‟.
אידיאָמישע אויסדרוקן און דער ספּעציפֿישער ייִדישער הומאָר
די ייִדישע שפּראַך איז באַקאַנט פֿאַר איר רײַכקייט אין אידיאָמען, מעטאַפֿאָרן און פֿאָלקס-שפּראַכיקע וויצן וואָס שפּיגלען אָפּ די לעבנס-ערפֿאַרונג פֿון די ייִדן אין גלות. אויסדרוקן ווי „מאַכן אַ תּל‟ פֿון עפּעס, „ליגן אין דער ערד‟, אָדער „האַקן אַ טשײַניק‟ קענען נישט איבערגעזעצט ווערן וואָרט-בײַ-וואָרט אויף שפּאַניש, ווײַל זיי וועלן פֿאַרלירן זייער גאַנצן זין און קלינגען מאָדנע. דער פּראָפֿעסיאָנעלער איבערזעצער מוז זוכן אַן עקוויוואַלענטן שפּאַנישן אידיאָם וואָס טראָגט דעם זעלבן סעמאַנטישן כאַראַקטער. פֿאַר „האַקן אַ טשײַניק‟, קען מען נוצן דעם שפּאַנישן אויסדרוק „hablar por los codos‟ (רעדן פֿון די עלנבויגנס) אָדער „dar la lata‟ (געבן די בלעכענע קאַנע), וואָס מיינען ביידע צו רעדן פֿיל אָן קיין שום נוצן אָדער דיסטורבירן יענעם. דער ייִדישער הומאָר, וואָס איז אָפֿט מאָל אָנגעפֿילט מיט זעלבסט-איראָניע און סאַרקאַזם, פֿאָדערט אַ באַזונדערע סענסיטיוויטעט כּדי די שפּאַנישע ווערסיע זאָל נישט קלינגען צו גראָב אָדער פֿאַרלירן איר אָריגינעלן חן.
געאָגראַפֿישע און רעגיאָנאַלע דיאַלעקטן אין שפּאַניש
ווען מען פּלאַנירט אַן איבערזעצונג-פּראָיעקט פֿון ייִדיש אויף שפּאַניש, איז קריטיש וויכטיק צו באַשטימען די ציל-געגנט פֿון דער איבערזעצונג. שפּאַניש איז נישט קיין איינציקע מאָנאָליטישע שפּראַך; עס זענען דאָ גרויסע אונטערשיידן צווישן דעם שפּאַניש פֿון שפּאַניע (Castellano) און די פֿאַרשידענע דיאַלעקטן פֿון לאַטיין-אַמעריקע. פֿאַר אַן אוידיענץ אין אַרגענטינע אָדער אורוגווײַ, וווּ עס עקסיסטירט אַ שטאַרקע היסטאָרישע ייִדישע אימיגראַציע און וווּ עטלעכע ייִדישע ווערטער האָבן אַפֿילו באַאײַנפֿלוסט דעם לאָקאַלן סלענג (Lunfardo), קען די שפּראַך זײַן מער נאָענט צו די אַשכּנזישע רעאַליעס. פֿון דער אַנדערער זײַט, פֿאַר אַ לייענער אין מעקסיקע, קאָלאָמביע אָדער שפּאַניע, מוז דער טעקסט אַדאַפּטירט ווערן מיט מער נייטראַלע אָדער לאָקאַל-פּאַסיקע טערמינען. דער איבערזעצער מוז אָננעמען אַ קלאָרע לאָקאַליזאַציע-סטראַטעגיע כּדי דער לייענער זאָל זיך פֿילן באַקוועם מיטן טעקסט און פֿאַרשטיין די גאַנצע טיפֿקייט פֿון דער איבערגעזעצטער ליטעראַטור.
פּראַקטישע עצות פֿאַר איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף שפּאַניש
כּדי צו דערגרייכן אַן איבערזעצונג אויפֿן העכסטן ניוואָ, זאָלן איבערזעצער פֿאָלגן די פֿאָלגנדיקע מעטאָדאָלאָגישע עצות:
- טיפֿע קאָנטעקסט-פֿאָרשונג: איידער איר זעצט איבער אַ זאַץ, זוכט אויס די היסטאָרישע און סאָציאַלע אומשטענדן פֿון דעם טעקסט. אַ סך ייִדישע ווערק זענען געשריבן געוואָרן אין ספּעציפֿישע תּקופֿות (ווי דאָס שטעטל-לעבן, דער חורבן, אָדער די אימיגראַציע-יאָרן אין אַמעריקע) וואָס באַשטימען דעם באַדײַט פֿון די ווערטער.
- באַניץ פֿון ספּעציעלע ווערטערביכער: ניצט נישט בלויז אַלגעמיינע ווערטערביכער, נאָר אויך ספּעציעלע ייִדישע און העברעיִשע רעפֿערענץ-קוואַלן (ווי די ווערק פֿון אויסערגעוויינלעכע ייִדיש-פֿאָרשער ווי אוריאל ווײַנרײַך אָדער דעם ייִדישן וויקיפּעדיע) כּדי צו געפֿינען די פּינקטלעכע באַדײַטונגען.
- אָפּהיטן דעם נוסח און דעם טאָן: די ייִדישע שפּראַך האָט אַן אייגענעם טאָן וואָס קען זײַן זייער היימיש אָדער אָנשטענדיק. פּרוּווט איבערצוגעבן דעם דאָזיקן נוסח אויף שפּאַניש אָן צו פֿאַרלירן די עסטעטישע ווערט פֿון דעם אָריגינעלן סטיל.
- צווייטע לייענונג דורך אַ נאַטיוון שפּאַניש-רעדנער: לאָזט אַ רעדאַקטאָר וואָס רעדט שפּאַניש פֿון דער געבורט אָן איבערקוקן די לעצטע ווערסיע. דאָס וועט העלפֿן אויסמעקן גראַמאַטיקאַלישע אומפּינקטלעכקייטן און פֿאַרבעסערן דעם פֿלוס פֿון דער שפּראַך.
די וויכטיקייט פֿון דער ייִדיש-שפּאַנישער ליטעראַרישער ירושה
די ליטעראַרישע איבערזעצונג פֿון ייִדיש אויף שפּאַניש שפּילט אַ וויכטיקע ראָלע אין דערגאַנצן די קולטור-געשיכטע פֿון ביידע פֿעלקער. גרויסע ייִדישע שרײַבער ווי שלום-עליכם, יצחק באַשעוויס-זינגער (דער נאָבעל-לאַורעאַט), און י.ל. פּרץ האָבן באַקומען אַ נײַעם לעבן אין דער שפּאַניש-רעדנדיקער וועלט דורך די מי פֿון איבערגעגעבענע איבערזעצער. יעדע נײַע איבערזעצונג העלפֿט צו ראַטעווען די קולטורעלע שאַפֿונג פֿון אַ וועלט וואָס איז טיילווײַז פֿאַרשוווּנדן געוואָרן צוליב די טראַגעדיעס פֿונעם 20סטן יאָרהונדערט. דערפֿאַר איז די אַרבעט פֿון איבערזעצער פֿון ייִדיש אויף שפּאַניש ניט בלויז אַ טעכנישע פֿונקציע, נאָר אַ הייליקע שליחות פֿאַרן אויסהיטן און פֿאַרשפּרייטן די ייִדישע גײַסטיקע ירושה פֿאַר די קומעדיקע דורות פֿון שפּאַניש-רעדנדיקע לייענער איבער דער גאַנצער וועלט.